Bilimsel Yönetime Genel Yaklaşım

Yönetimle ilgili geleneksel ve bilimsel yaklaşım ve modeller genellikle üç ana gurup altında toplanmaktadır. "Bilimsel Yönetim Akımı", "Yönetsel Kuramlama" ve "Bürokratik Model" , Bu yönetim düşünceleri esas olarak girişimcinin karını maksimize etmeğe çalıştığı klasik ve neoklasik mikroiktisat yaklaşımlarından büyük ölçüde etkilenmiştir. Buna karşılık mikroiktisadın temel aldığı firma modeli pazarda rekabet koşullarında davrananan bir olgudur ve içe dönük yönetim tarzı ile pek ilgilenilmez.

Sanayi devriminin İngilterede gerçekleşmiş ve bu devrimde dokuma ve tekstil kuruluşlarının ön almış olmasına rağmen, yönetime bilimsel yaklaşım bu çevrede oluşmadı. Bu çevre bilimsel yönetim yerine "Politik Ekonomi" okullarının doğmasına yol açtı. Buna karşılık İngiltereye paralel olarak sanayisini geliştirmekte olan A.B.D. nde gelişim demiryolu işletmeciliği çevresinde oluşmuş ve bu gelişme işçi hareketleri yerine "Bilimsel Yönetim" okulunun doğmasına ve gelişmesine olanak sağlamıştır. Amerikadaki sanayi toplumunun gelişmesinde sınıfsal çatışmaların Avrupadaki gibi yoğun ve yaygın olmadığı dikkati çekmektedir. Bunda Amerikanın kaynakları bol ve geniş bir ülke olmasının etkili olduğu düşünülebilir. İşlenebilir geniş topraklar işsizliğin sorun olmasını ve bundan doğan sosyal çatışmaları önlemiş gibidir. Buna karşılık 1880 lerde Amerikada bir "Yönetim Hareketi- Mamagement Movement" in doğduğu görülmektedir. Bu hareket, "Yönetim" konusunda dernekler kurulması, konferanslar verilmesi ve üniversitelerde bu konuların işlenmesi gibi gelişmelere olanak sağlamıştır. 1880 de Amerikada kurulan "Amerika Makine Mühendisleri - American Society of Mechanical Engineers (ASME)" nin kurulması ile başlayan yönetim hareketi giderek "Bilimsel Yönetim" hareketine dönüşmüştür. Amerikanın ekonomik potansiyelleri geniş bir toplum olması, işletmelerin hızla büyük ölçekli bir hale gelmesine ve bunun yönetim sorunları yaratarak bir rasyonelleşme ihtiyacının doğmasına neden olduğu düşünülebilir.

ASME bir mühendisler birliği olmakla birlikte bu dönemde gündemini yoğun bir şekilde yönetim sorunlarının oluşturduğu ve bu sorunları toplantı, konferans ve seminerler düzenleyerek çözüm aradığı gözlenmektedir. Bilimsel yönetimin öncüleri sayılan F. W. TAYLOR ve arkadaşalrının bu toplantılardan büyük ölçüde yaralandığı söyenebilir. 1885 den sonra da TAYLOR ve arkadaşları bu toplantılarda konferanslar vermişlerdir. ASME bunun yanında yayın organı olan Mechanical Engineering dergisi ile de yeni yönetim kavramlarının duyulmasında ve yaygınlaşmasında katkılarda bulunmuştur.

Bunun yanında 1881 yılında Philadelphia Üniversitesinde "Yönetim" bölümü açılmış, 1898 yılında Chicago ve California Üniversiteleri de yönetim eğitimine başlamışlardır. Böylece "Bilimsel Yönetim" doğması ve gelişmesi için gerekli olan bir sosyal ve entellektüel ortama kavuşmuş olmaktadır.

1880 yıllarında başlayan "yönetim hareketi", endüstriyel toplumdaki yönetim sorunlarının ortaya çıkmasını sağladığı gibi, yönetim düşünür ve uygulamacılarının da bu sorunlara eğilmelerini ve çözümler üretmelerini teşvik etmiştir. Bu konularla başlangıçta ilgilenenelerin çoğunlukla mühendislerden oluşması, yönetim dünyasının bir mühendis gözü ile mekanik olarak algılanmasına neden olduğu da söylenebilir.

Bilimsel Yönetimin Tanımı.

"Bilimsel Yönetim" okulun kurucusu ve öncüsü olarak kabul edilen Frederick Winslow TAYLOR (1856-1915), gözlerinden rahatsız olması nedeniyle üniversiteye devam edemiyerek iş hayatına geçmiş ve daha sonra gece öğrenimi yaparak mühendislik diploması almıştır. Kendi özel hayatında düzene ve rasyonelliğe özel bir önem veren TAYLOR, çalıştığı işletmelerdeki rasyonellikten uzak düzensiz ortamlardan tedirgin olarak bunlara rasyonel ve etkin çözümler aramış ve gelişmekte olan "yönetim hareketi" düşüncelerinden geniş ölçüde yaralanarak bunları uygulamada denee şansı bulmuştur. Çevresinde gördüğü düzensizlik, kötü yönetim, israf ve kayıplar kişiliğinin de etkisi ile dikkatini çekerek onu rasyonel çözümlere zorlamıştır. Taylor'un çalıştığı işletmelerdeki temel gözlemleri şöyledir.

a- Verimsizlik
b- Tembellik ve kaytarmacılık
c- Çalışma kural ve prosedürlerinin standartlardan yokd-sun oluşu
d- İşe almada ehliyet, yetenek ve kapasite kıstaslarının kullanılmayışı
e- Yapılan işler için standart sürelerin belirlenmeyişi

F. W. TAYLOR un çalışmaları esas olarak bu gözlemlere dayanmış ve israf ve kayıplara yol açan etkenleri rasyonel yöntemlerle kontrol altına alarak verimliliği arttırma çabaları sonradan "Bilimsel Yönetim" olarak yaygın bir uygulama alanı bulmuştur.

F. W. Taylor, yönetimi, ''çalışanlardan ne yapmaları (işi ne kadar zamanda ve nasıl yapmaları) beklendiğini tam olarak belirlemek ve işlerin verimli bir biçimde yerine getirilmesine nezaret etmek... '' şeklinde tanımlamıştır. Yukardaki tanımdan da anlaşılacağı üzere, F. W. Taylor, yönetim tanımını, plânlama ve kontrol fonksiyonlarına dayandırmıştır. Tanımın başındaki ''çalışanlardan ne yapmaları beklendiği '' ifadesi ile plânlama fonksiyonunu; ''işlerin en verimli bir biçimde yerine getirilmesi... '' ifadesi ile kontrol fonksiyonunu, kastetmiştir.

F. W. Taylor, ''bilimsel yönetimi'', esas itibariyle, bir ''zihnî devrim'' olarak nitelendirmiş; bilimsel yönetimin mahiyetini aşağıdaki şekilde açıklamıştır.

''...bilimsel yönetim, ne bir verimlilik aracı, ne de maliyetlerin belirlenmesinde uygulanan bir sistemdir... Bilimsel yönetim parça başı ücret, prim ve ikramiye sistemi olarak da düşünülmemelidir... Bilimsel yönetim zaman ve hareket etüd yöntemi değildir... Bilimsel yönetim denilince, genellikle, akla, bu araç ve yöntemler gelmektedir... Oysa, bilimsel yönetim bu araç ve yöntemlerden hiç biri değildir... Bunlar verimliğin arttırılmasında yararlı olan, bilimsel yönetimle ilgili bir takım araç, yöntem ve sistemlerdir... Bunlar her türlü yönetim uygulamasında kullanılabilir... Bilimsel yönetim, esas itibariyle zihnî bir devrimdir... ''

F. W. Taylor ''zihnî devrim'' kavramı ile neyi ifade etmek istediğini de aşağıdaki şekilde açıklamıştır.

''....zihni devrim, gerek yönetimin gerekse işçilerin, gelir fazlasının bölüşümünden çok, işbirliği yapıp, gelir fazlasını arttırmaya gayret etmelerini... ayrıca, yönetenlerin, görevlerine yönetsel sorunlara ve işçilere; işçilerin de, işlerine, iş arkadaşlarına, yöneticilere, karşı tavır ve tutumlarında köklü değişiklikleri... » ifade eder.

F. W. TAYLOR, bir bilinç devrimi olarak tasarladığı "Bilimsel Yönetim" yaklaşımının temel esalarını dört genel ilkede toplamış ve bu ilkeleri yöneticilerin yeni görevleri olarak nitelendirmiştir.

1- Her işin, her aşaması için tecrübeye dayanan geleneksel iş görme usulleri yerine, bilimsel yaklaşıma (gözlem ve model kurma) dayanan iş görme yöntem ve tekniklerinin gliştirilmesi.

2- Çalışanların bilimsel yöntemlerle seçilmesi, eğitilmesi ve geliştirilmesi

3- Rasyonel ve biimsel yöntemlerle geliştirlen iş görme davranışlarının işçiler tarafından benimsenip, uygulanabilmesi için, işçilerle içtenlikli bir işbirliğinin sağlanması.

4- Yönetimle ilgili iş ve sorumlulukların işçinin üzerinden yönetime devredilmesi ve sorumluluğun rasyonel bie şekilde dağıtılması.

TAYLOR bu ilkelerin bir bütün olarak uygulanmasını gerektiren "Bilimsel Yönetim" yaklaşımını aşağıdaki gibi taımlamaktadır.

"Tecrübe yerine bilim, anlaşmazlık yerine ahenk, bireycilik yerine işbirliği, kısıtlı üretim yerine maksimum üretim, bireylerin ulaşabilecekleri en yüksek verimlilik ve refah düzeylerine ulaştırmak."

Bilimsel Yönetimin Temel Kavram ve Varsayımları

Bilimsel yönetimin temel felsefesini oluşturan unsurlardan biri ''verimlilik''tir. Bilimsel yönetimin usul, yöntem ve araçları verimlilik sağlamaya yöneliktir. Öte yandan, bilimsel yönetimin, yukarda belirtilen dört ilkesi de bu felsefeye dayanır.

Bilimsel yönetim, ayrıca, işçi ve yönetim çıkarları arasında karşılıklı bağımlılık olduğu, bu nedenle işbirliği yapmalarının gerekli ve zorunlu olduğu felsefesine de dayanır.

Ücretler açısından da, bilimsel yönetim belli bir felsefeye sahiptir. Bu felsefeyi, ''yüksek ücret, düşük işçilik maliyeti'' ve yeterli iş karşılığı ''âdi ücret'' olarak ifade etmek mümkündür.

Bilimsel yönetim akımının öncülerinden, biri olan Henry L. Gantt, bilimsel yönetimi; ''....problemlerin bilimsel yöntemle incelenmesi; gelişi güzel şekilde çalışmanın bir tarafa bırakılması; her işçiye uygun iş verilmesi ve başarı gösterenlerin ödüllendirilmesi... '', olârak, belirlemiştir. Harrington Emerson ise, bilimsel yönetimi,  '' ...belli amaçların gerçekleştirilmesi için, mevcut kaynak ve bilgilerin en iyi şekilde kullanılması...'' şeklinde tanımlamıştır.

Bilimsel yönetimin amaçlarını, iki genel noktada toplamak mümkündür.

(a) Verimsiz çalışma ve ısrafları ortadan kaldırmak,
(b) İşçi ve yönetim arasında çatışma ve ihtilâfları mümkün olduğu kadar azaltmak, işçi - yönetim arasında işbirliği sağlamaktır.

Bilimsel Yönetimin Varsayımları

Bilimsel yönetim aşağıdaki varsayımlara dayanır:

a) Endüstriyel süreçler, bilimsel gözlem ve deneylere tâbi tutulabilecek birimlere ayrılabilir. Örneğin, işçinin faaliyetleri temel hareketlere indirgenip incelenebilir.

b) Her faaliyet için standard zamanlar belirlemek mümkündür; bunlar işlerin tamamlanma sürelerini oluşturur.

c) Belirlenen standardları gerçekleştirmeleri için, işçilere en uygun yöntemler öğretilebilir.

d) İşçilerin yeni çalışma yöntemlerini benimsemeleri sağlanabilir (14).

e) İnsan davranışı ve insanı çalışmaya sevk eden faktörlerle ilgili varsayımı ise, klasik iktisat teorisinin ''rasyonel ekonomik insan'' (rational economic man) modeline dayanır. Bu model insanın alternatifler arasında seçim yaparken, ussal (rasyonel) davranacağını ve insanı çalışmaya sevk eden faktörlerin başında paranın yer aldığını varsayar.

Geleneksel yönetimden farklı olan en belirgin yönü göz önüne alınırsa ''bilimsel yönetim'', yönetim ve örgüt sorunlarının çözümlenmesinde de ''bilimsel metodun'', uygulanması olarak tanımlanabilir.

3) Bilimsel Yönetimin Araç ya da Unsurları.

F. W. Taylor bilimsel yönetimin daha önce verdiğimiz tanım da vurguladığı gibi, bilimsel yönetimin felsefesi ile unusurları genellikle bir birine karıştırılmaktadır. Oysa, Talyor özellikle bu hususa büyük bir önem vermekte, her fırsatta, bilimsel yönetim ile, felsefe ve unsurlarının ya da araçlarının bir birine kanştırılmaması gerektiğini hatırlatmaktadır. H.L. Gantt ve C. Barth'ın ASME'ye sundukları bir konferans bildirisinde, bilimsel yönetimin unsur ya da araçlarını aşağıdaki gibi sıralamışlardır.

1 ) Zaman etüdleri ve bu etüdlerin yapılabilmesi için gerekli araç ve metodlar,

2) Fonksiyonel ustabaşılık,

3 ) Tüm araç ve gereçlerin; iş usul ve yöntemlerinin standardlaştırılması,

4) Planlama grubu ya da departmanının kurulması,

5) Yönetim uygulamalarında ayrıklık (istisna) ilkesinin uygulanması.

6) Zaman tasarrufu sağlayan araçların kullanılması,

7) İş emri kartları ve formaları,

8) Yönetimde ''görev'' bilinci, görevini başarı ile yerine getiren yöneticilerin ödüllendirilmesi,

9) Farklılaştırılmış ücret hadleri,

10) Üretilen mamuller ve üretim araçları için Mnemonic sınıflama sisteminin uygulanması,

11 ) İş takip sistemi.

12) Modern maliyet sistemi.

Bilimsel Yönetimin Öncüleri.

Bilimsel yönetim, Taylor'un izinden yürüyen ve bir kısmı, Taylor'un çok yakın çalışma arkadaşı olan, F. B. Gilberth; L.M. Gilberth; H.L. Gantt; C. Barth; H. Emerson; M. Cooke ve diğerlerinin katkıları ile gelişmiştir. Adı geçen kişileri, ''bilimsel yönetimin'' öncüleri olarak nitelendirmek gerekir. Bilimsel yönetimin öncülerinin, bilimsel yönetime önemli katkıları olmuştur.

Öncülerin bir kısmı, bilimsel yönetimi sanayi örgütleri dışında kalan örgütlerde uygulamak suretiyle, bilimsel yönetimin yaygınlaşmasını sağlamışlardır. Adı geçen öncülerin hepsi, yöneticilik ya da yönetim danışmanlığı yapan kişilerdir. Bu nedenle, bilimsel yönetim, uygulama alanıyla doğrudan doğruya ilişkileri olan kişilerin fikir ve görüşlerinin ürünüdür.

1- Frank Gilberth ve Lillian M. Gilberth :

F. Gilberth, F. W. Taylor'la çağdaştır. Bilimsel yönetim çalışmalarını inşaat sanayiinde sürdürmüştür. Tuğla duvar örme işlemlerini ussallaştırmak (rasyonelleştirmek) suretiyle, önemli katkıları olmuştur. Gilberth ussallaştırma önlerileri arasında, gereksiz iş ve hareketlerin elimine edilmesi (iş basitleştirmesi) ne önem vermiş; bu hususta başlıca araç olan hareket ve zaman etüdleriyle ilgili yoğun çalışmalar yapmıştır. Tuğla duvar örme işleminde yaptığı basitleştirmelerle, bir tuğlanın örülmesinde yapılan 18 hareketi, 4 - 5 harekete kadar indirmiştir. Böylece, bir duvarcı ustasının bir saatte, daha fazla (120 - 350) tuğla örmesi mümkün olmuştur.

Lillian M. Gilberth, F.B. Gilberth'in eşidir. Psikolog olan L. M. Gilberth, F. B. Gilberth ile bir birini tamamlayıcı çalışmalar yapmışlardır. Hareket etüdlerinde ilk kez, hareketleri sinema filmine çekip, çeşitli zamanlarda bu hareketleri inceleme olanaklarını sağlamışlardır.

2 - Henry L. Gantt :

Bilimsel yönetimin öncüleri arasında önemli kişilerden biri de, H. L. Gantt'dır. Bir kaç işletmede Taylor'la birlikte çalışmıştır. Taylor gittiği işletmelere, H. L. Gantt'ı da beraberinde götürmüştür. H. L. Gantt'ın, Taylor'a kıyasla psikoloji bilgisi daha fazladır. İnsan faktörüne, Taylor'dan daha fazla önem vermiştir. Nitekim, Taylor'un ''farklılaştırılmış ücret sistemine'' paralel olarak, değişik ve işçiyi daha fazla teşvik eden görev prim sistemim adı altında bir ücret sisteminde, ustabaşı da standardı aşmasını sağladığı her işçi için prim almıştır. Tüm işçiler standardı aştığı taktirde, ustabaşının aldığı prim işçi başına %10 artmıştır.

H. L. Gantt işçi eğitimine de önem vermiştir. Usta başlarının, işçileri teknik yönden eğitmeleri yanında, "çalışkanlık'', ''işbirlikçi'' vb. gibi, sanayi alışkanlıkları (industrial habits) adım verdiği, hususları kazanmalarını sağlamaları gereğine inanmıştır. Öte yandan, Gantt, kârdan çok hizmete önem vermiş, bu hususu ısrarla savunmuştur.

H.L. Gantt, bugün uygulanan PERT (Program Evaluation and Review Techinques)'in, esasını teşkil eden, '' Gantt şemaları'' ya da grafik tekniklerini geliştirmiştir.

3 - Harrington Emerson :

H. Emerson, bilimsel yönetim felsefe ve ilkelerini, demiryolu işletmeciliğinde uygulamıştır. Çalışmalarını, Taylor'dan bağımsız olarak sürdürmüştür. Verimliliğin ''on iki ilkesi'' olarak belirlediği ilkelerin etkili bir biçim de uygulanmasının, örgüte bağlı olduğunu ifade etmekle, örgüt ve örgütlemeye verdiği önemi açıklamak istemiştir. Emerson'a göre, insan, makina, malzeme israfının temel nedenlerinden biri, etkili bir örgüt kurulmamasından ileri gelir. H Emerson, çalışmalarını ''Verimlilik mühendisliği'' (efficiency engineering) olarak nitelendirilmiş, verimlilik mühendisliğinin, amacının israfları ortadan kaldırmak olduğunu ifade etmiştir.

H. Emerson'nun belirlediği verimliliğin on iki ilkesi şunlardır :

1 - Amaçların belirlenmesi...

2 - Uzun vadeli görüşler benimseyip, bunların sonuçları üzerinde düşünülmesi...

3 - Danışma hizmetlerinden yararlanılması...

4 - Disiplin sağlanması...

5 - Başarının değerlendirilmesi...

6 - Düzenli ve yeterli kayıtlar tutulması...

7 - Yazılı, iş emirlerinde yeterli bilgi verilmesi...

8 - Başarı standardları ile ücret hadleri arasında paralellik bulunması.. .

9 - İş dağıtımı ve standard koşullar arasında benzerlik olması...

10 - Standard işlemler ve fiilî işlemler arasında eşitlik...

11 - İş tanımları yapılması...

12 - Verimli çalışan işçi ve yöneticilerin ödüllendirilmesi... .

4 - Morris L. Cooke.

Bilimsel yönetimin öncüleri arasında bulunan ve 1960 yılına kadar bilimsel yönetimi temsil eden M. L. Cooke'un diğer bir özelliği de, bilimsel yönetimi üniversite ve kamu kuruluşlarında (belediye örgütünde) uygulamış olmasıdır. M. L. Cooke, Taylor'un fonksiyonel örgüt şeklini benimselmiş ve danışmanlığını yaptığı örgütlerde uygulamıştır.

5 - Diğer Kişiler.

Bilimsel yönetimin öncüleri kadar, bilimsel yönetim uygulamalarının sahip ya da yönetici oldukları işletmelerde, uygulanması olanaklarını sağlayanların da, bilimsel yönetimin gelişmesinde büyük bir rol oynadıklarına şüphe yoktur.

Bunlar arasında ''Dennison Manufacturing Company'' şirketinin sahibi H. S. Dennison; ''Philadelphia Link - Belt Company'' şirketinin sahibi J. M. Dodge :Plimpton Matbaacılık Şirketinin yöneticisi H. P. Kendall; ''Tabor Manufacturing Company'' başkanı, W. Lewis ve Genel Müdürü H. K. Kathaway... vb gibi kişileri belirtmek gerekir. Kuşkusuz F. W. Taylor'u deneylerini yaptığı ''Midvale Steel'' şirketinin başkanı Wililam Sellers'i de, yönetim biliminin uygulanmasına ilk zemini hazırlaması bakımında en başta saymak gerekir.

Bilimsel yönetimin akademik konu haline gelmesinde ve eğitim programlarında yer almasına hizmet eden kişiler de, bu hizmetleri ile son derece önemli bir fonksiyonu yerine getirmişlerdir. Bilimsel yönetim, 1905 yılında ''Dartmouth College, Amos Tuck School of Administration and Finance'' okulunda, Dekan Harlow S. Person'un desteği ile akademik konu olarak eğitim programlarında yer almaya başlamıştır. 1909 yılında, konu yönetim ve organizasyon şeklinde genişletilmiş olarak, Russell Robb tarafında Harvard Üniversite eğitim programına girmiştir.

Bilimsel Yönetimin Uluslararası Nitelik Kazanması

Bilimsel yönetim ABD'de hızla gelişirken, 1910'lu yılların başlarında, önce, Fransa'ya, Fransa'dan da, I. ve II. Dünya savaşları sırasında, bu günün gelişmiş tüm Avrupa ülkelerine yayılmıştır. Bilimsel yönetim, Avrupâ da daha çok, ''Taylorizm '' ya da "Rasyonalizasyon Hareketi'' olarak gelişmiştir.

I. Dünya Savaşının yarattığı üretim sorunları, bilimsel yönetimin Avrupa'da yayılmasını hızlandırmıştır. Böylece, bilimsel yönetimin uluslararası nitelik kazanmıştır.

Bilimsel yönetimin Avrupa'da yayılmasında Fransız Henry Le Chatelier ve Charles de Freminville'in büyük rolü olmuştur. Chatelier, F. W. Taylor' un ''Bilimsel Yönetimin İlkeleri'' (Principles of Scientific Management) adını taşıyan eserini, Fransızca'ya çevirmiştir. Daha sonrâ, aynı eser, bir çok Avrupa ülkesi diline çevrilmiştir.

Avrupada bilimsel yönetimle ilgili enstitüler kurulmuştur. Örneğin, ''Berlin Reichskuratorium für Wirstchaftlickeit''; ''Taylorix Gesellschaft at Stuttgart''; ''Mascow Central Labour Institute of Scientific Management''; ''Warsaw İnstitute of Scientific Management''... vb gibi. Öte yandan, ilk uluslararası bilimsel yönetimi kongresi, 1924 yılında Prag'da toplanmıştır.