Giriş

Karmaşık Dinamik Sistemlerin davranışlarının incelenmesi, bu sistemlerin varoluşunu ve dinamişklerini geleneksel tanım ve kavramlarla açıklayamıyacağımızı ortaya koymaktadır. Oraganik veya mekanik veya enformatik çeşitli sistemlerin incelenmesi ve edinilen bilgilerin biraraya getirilmesi, her sistemin kendine ve dinamiklerine özel kavramlar oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Bunların başında sistemleri oluşturan temel bileşenler olarak "OBJECT" ler gelmektedir. Otomatik kontrol sistemlerinin ananlitk teknikleri, büyük ölçekli karmaşık kuruluşların otomasyonu ile ilgili donanım ve yazılım projeleri ile birleşince bunların bir ortak paydaya sahip oldukları dikkati çekmektedir ve buradan "Object Tabanlı Sistem Kuramı" nın ilk yaklaşımları ortaya çıkar. Bu yaklaşımın özellikle sosyal bilimler araştırmacılarına özel yararlar sağlayacağı düşünülmektedir. Object tabanlı sistem teorisi, sistemin temel yapı taşları olarak pasif elemenları değil fakat aktif fonksiyonel objectleri kabul ederek, araştırmacıların öncelikle ontolojik ve epistemolojik sorunlara duyarlı olmasını gerektirmektedir. Objectlerin oluşumu, davranışsal özellikleri ve entegrasyon sorunları, sosyal sistemlerin tasarım ve yönetim sorunlarına büyük ölçüde ışık tutmaktadır. Bu yaklaşım kanımca araştırmacılar için, "Genel Sistem Kuramı" nın hayal kırıklığı yaratan kısır modellerinin ötesinde sezgi ve analiz üstünlüğü sağlayacağına inanıyoruz.

Sistem Kuramı

Bir sistem, kendi başına davranma yeteneği ve fonksiyonel etkisi olan olan biyolojik, ekolojik, sosyal, teknolojik ve nesnel objectlerin, daha üst bir fonksiyonu gerçekleştirmek üzere belirli bir tasarım   etrafında entegre olabilmesinden oluşan bir varlıktır.

Sistem Kuramı, sistemlerin varlığını, yapı ve davranışlarını inceleyen ve genel kurallar üreten bir entellektüel analiz tekniğidir.

Bir sistem, Ontolojik (objectlerin varlığının belirlenmesi) ve Epistemolojik (Sistem elemenlarının kavramlaştırılması) olarak ikili bir görünüme sahiptir. Bir sistemde ontolojik olarak buluna olgular henüz epistemolik bir ifade tarzına kavuşamamış olabilir. Buna göre;

Sistem = Sistem Ontolojisi + Sistem Epistemolojisi

formülü verilebilir. Burada sistem ontolojisi, sistemin deterministik ve nesnel varlığının incelenmesi, sistem epistemolojisi ise sistemin subjektif kavramsal varlığının belirlenmesi olarak açıklanabilir.

ŞEYLER (GERÇEK DÜNYA) VE ŞEYLER HAKKINDA BİLGİ (KAVRAMLAR DÜNYASI)
OLARAK EPİSTEMOLOJİ

Arıya karşı davranışımız, onun sokmasından değil fakat sokabileceğini bilmemizden kaynaklanır. Buna göre çevremizi algılamamız, yorumlamamız ve tavır almamız, onların gerçekten ne olduklarına (ontoloji) değil, ne oldukları hakkında sahip olduğumuz kavramlaştırmaya (epistemoloji) bağımlıdır. Burada ortaya çıkan sorun, sahip olduğumuz enformasyonun gerçek dünyayı yansıtıp yansıtmadığı veya ne ölçüde yansıttığıdır. Bu ise SİBERNETİK EPİSTEMOLOJİ nin başlangıç nokltasını oluşturan Ontoloji, Epistemoloji, Semantik ve Paradigma tartışmasını gerektirir.

ONTOLOJİ VE EPİSTEMOLOJİ

Kavramlar insanlar tarafından algılanmış, depolanmış ve anlamlandırılmış uyarılardır. Uyarılar kavramlaştırma ile enformasyon haline dönüşmektedir. Burada uyarı kantite ve kalite olarak daha genişletilmiş ve anlamlı hale getirilmiştir. Kavramlar düz uyarı ile enformasyon arasında ayırım yapabilmemize olanak sağlar.

Kavramlar çevremizde belirli ilişkiler içinde olabilen şeyler hakkında depolanmış bilgilerdir. Hayal kurmayı veya diğer karmaşık düşünsel davranışları bir kenara koyarak ve dikkatimizi sadece fiziksel olgulara yoğunlaştırırsak, etrafımızdaki nesneler ve bunların ilişkileri konusunda sürekli olarak kavramlar oluşturduğumuzu söyleyebiliriz.

Burada beynin çeşitli enformasyonunu kombine ederek yeni bir enformasyon oluşturma yeteneği olan kavramlaştırma (conceptualisation) ve kavramlar (concepts) özel bir önem taşımaktadır. İnsanların kavramları algılaması ve haberleşmesi ise kullandıkları dil ile gerçekleşmektedir. Dil kavramları sözcüklere yükleyerek haberleşilir hale getirmektedir. Sözcükler farklı kişiler için farklı anlamlar taşıyabilmektedir (semantik). Bu durumda insanlar ortaklaşa bir dil kullandıkları halde aynı olguları haberleşmiyor olabilirler. Çoğu zaman aynı sözcük farklı gurup ve kültürler için farklı anlamlar taşımaktadır. "Halka" veya "Gurup" sözcükleri matematikçiler için matematikçi olmayanların anladığından çok farklı olguları ifade etmektedir.

İnsan dış çevresinde fizik olarak var olan şeyleri gözleyerek onları tanır ve adlandırır. Burada varolan şeyler fizikseldir ve bunları gözleyerek tanıdığımızdan varlıkları ve adlandırılmaları konusunda bir sorunumuz olmaz. Diğer taraftan, var olduklarına inandığımız fakat gözleyemedeğimiz varlıklar da bulunmaktadır. Bu varlıklar fizik dünyaya dahi ait olabilirler. Örneğin kütle, enerji, moment ve özellikle olasılık gibi kavramlar varlıklarını somut bir şekilde gözleyemediğimiz fakat etkilerini gözleyebildiğimiz kavramlardır. Bu tür kavramlara bir orta çağ deyimi olan fakat bu sorunu doğrudan yansıtan ONTOLOJİK varlıklar olarak adlandıracağız.

Ontolojik yaklaşıma göre bazı olgular fizik olarak varolmadıkları halde kollektif bir algılama ile var sayılmaktadırlar. Bu şekilde var edilen ontolojik varlıklar bir evren oluşturur ve bu evrene doğal evrenden farklı olarak SOSYAL EVREN adı vereceğiz. Örneğin bir Budistin sosyal evrenindeki ontolojik varlıklar ile bir Müslümanın veya Bir Hristiyanın ontolojik varlıkları ve bir anlamda ontolojik gerçekleri farklı olacaktır. Hukuk, adalet, devlet, demokrasi, dürüstlük, disiplin, sadakat, özgürlük, zerafet, sistem, olasılık, kütle, enerji bu şekilde sayısız çoğaltılabilecek ontolojik varlıklardır. Bir afrika yerlisi Buşmen hanımın  zerafeti algılayışı ile bir Fransızın algılayışı arasında, veya bir eskimonun sadakati algılayışı ile bir Siciyalının algılayışı arasında fark bulunmaktadır. Bir kızılderilinin özgürlük anlayışı ile bir üniversite hocasının özgürlük anlayışları faklıdır. Bu nedenle ontolojik varlıklar, onları kollektif bilinçleri ile var eden sosyal gurupların onları nasıl algıladığına aşırı bağlıdırlar. Bir toplum içindeki bireyler arasındaki cinsel, etnik, dinsel, mesleksel, statüsel farklılıklar aynı olguları farklı olarak algılamalarına yol açmaktadır. Belirli bir davranışa erkekler kayıtsız kalabilirken kadınları üzebilir veya bunun tersi gözlenir. Askerler için disiplinsizlik olan bir olgu sanatçılara göre yaratıcılık olabilir. Aynı ontolojik olguların ve bunları adlandıran sözcüklerin kişiler tarafından farklı algılanması sözsel haberleşmede SEMANTİK sorununu ortaya çıkarmaktadır.

Ontolojik varlıkların en yoğun gözlendiği entellktüel alan matematiktir. Burada, sayılar da dahil hemen hemen bütün kavramlar ontolojik olarak var olmaktadır. Bu nedenle matemakçilerin dünyayı algılayış ve yorumlayış şekilleri genelde diğer disiplinlerden farklı olmaktadır. Bir matemakçi için matematik başka disiplinlere yardımcı olacak bir hesap ve analiz tekniği değil, insan aklının var ettiği bir mantık, estetik ve düzen harikasıdır.

SEMANTİK DİSTORSİYON, SEMANTİK DEFORMASYON VE SEMANTİK EKSTERMİNASYON

Ontolojik kavramlar kollektif bilinç aracılığı ile semantik olarak varedildiği gibi semantik olarak çarpıtılabilir (Semantik Deformasyon) ve semantik olarak yok edilebilir (Semantik Eksterminasyon), örneğin bilim varoluşu kavramamızın ve açıklamamızın sosyolojisini yansıtan ontolojik bir kavramdır. ALTERNATİF TIP diye bir kavram ortaya atıldığında , sağlığın bilimsel olarak korunması olan Tıbbın alternatifinden değil bilimin semantik bir alternatifinden sözedilmekte, bilime alternatif olan bir ontoloji yaratılmakta ve bilim semantik olarak distorsiyona uğratılmaktadır. Bu kavramı ve uygulamaları ciddiye alanların sayısı çoğladığında bilim giderek semantik olarak ekstermine edilen bir kavram haline dönüşmektedir. ENFORMATİK uzmanlığı ve TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ paradigması bu tür semantik deformasyonların fazlaca gözlendiği tartışma alanlarıdır. Bunları ilerde ayrıntıları ile tekrar inceleyeceğiz. Sonu LOJİ ile biten sözcükler semantik olarak bir bilim dalını çağrıştırır. Buna karşı ASTROLOJİ bir bilim dalı değildir ve bazı Batı ülkelerinde varlığı gözlenen Astroloji  Fakültesi kurumları tipik bir semantik deformasyon örneğidir.

PARADİGMA

Bilimin gözlemlediği olguları kavramlaştırarak anlamlı bir bütün etrafında birleştirip bir algılama çerçevesi haline getirmesine bir PARADİGMA adı verilmektedir. Örneğin Öklit geometrisi ve buna uymayan Riemann geometrisi bir paradigmadır, Newton fiziği ve buna uymayan, kuantum mekaniği bir paradigmadır, Pazar ekonomisi ve bunun karşıtı , Komuta ekonomisi bir paradigmadır, Bilimsel İşletmecilik (Scientific Management) ve buna karşı Toplam Kalite Yönetimi bir paradigmadır. Fen bilimlerinde paradigmalar farklı başlangıç aksiyom ve postulalarından kaynaklanır, sosyal bilimlerde ise paradigmalar farklı filozfik ve semantik ontolojilerden kaynaklanmaktadır. Batı olarak adlandırılan toplumsal model, bireyin kendisinden güçlü bir topluma karşı bireyselliğinin ve haklarının korunarak kendisini. çevresini,toplumunu ve doğayı değiştirebilmesi felsefesine dayanırken doğu toplumları bireyin toplumun süren düzeni ve doğa ile uyum halinde olması felsefesine dayanmaktadır. İşletme yönetiminde merkezcil, buyurgan, bürokratik modeller paradigması yaygın bir kabul görürken buna karşı merkezkaç, katılımcı, demokratik yönetim paradigması giderek yandaş ve saygınlık kazanmaktadır.

Paradigma ontolojisisnin bir sonucu olarak bilimsel model ve önerilerin özellikle sosyal bilimlerde tartışılamaz gerçekler olmadığını, özel anlayış ve kavramlaştırmalar çerçevesinde oluşan tartışılabilir yorumlar olduğunu söyleyebiliriz.