Yatay yapılaşma ve Network Organizasyon

Modern iş hayatının gelişimleri kuruluşları iki alanda etkili olmaya zorlamaktadır. Bunların birincisi daha yenilikçi ve yaratıcı olmak, ikincisi ise olmsuz gelişmelere karşı dirençli olmaktır. Birinci durum daha az otorite ve hiyerarşi gerektirirken ikinci durum için ise güçlü bir bürokrasiyi gerektirmektedir. Buna göre hızlı değişen karmaşık ortamlarda kuruluşlar bu iki yaklaşımı optimum şekişlde birleştiren bir yapılanmayı benimsemelidirler. Bu yeni yapı yaratıcılığı ve girişimciliği engellemeden riskleri minimize edebilmelidir. Bu iki gereği sağlayan yeni birtür organizasyon şeklinin gündeme getirilmesinin gerekli olduğu açıktır. Enformasyon teknolıjisinin işletmelerde bazı fonksiyonları başarı ile yerine getirebilmesi, artık daha az elemanla güçlü bürokrasilerin yaratılmasına olanak sağlamaktadır. O halde çözüm, ET protezi ile bürokrasisi güçlendirilmiş fakat yapılacak işler takımlara devredilmiş bir hibrid organizasyon olacaktır. Bu hibrid organizasyon gereğini karşılamak için önerilen ve denenen yeni bir yapı türü Networked Organizasyon olarak bilinmektedir. Biz burada bu tür organizasyonları NETWorked ORGanizasyon (NETWORG) olarak adlandıracağız. Bunları bir anlamda örgütsel CYBORG lar olarak düşünüyoruz.

"Bağımsız kişi ve kuruluşların, bir enformatik omurga etrafında, bağımsız olarak davranabildikleri, fakat ortaklaşa bir amaç ve misyon için takımlar ve bağlantılar kurup etkileşebildikleri, hiyerarşileri olmayan, çoklu liderleri olabilen ve bağlantılarını gönüllü olarak yeniden kurabilen"

örgüt tipleridir. Bunlara bir anlamda organizasyonların organizasyonu ve gevşek federasyon gözü ile bakılabilir. Gerçek federasyonlardan farkları federasyon yapısının, rol ve sorumlulukların formel olarak tanımlanmamış olmasıdır. Bu tür yapılara kaynaklarda virtüel organizasyon, kafes organizasyon, holonik işletme v.s. gibi isimlerin verildiği de gözlenmektedir. Bizim kanaatimiz bu tür organizasyonlarda INTRANET ve INTERNET omurgalarının özel bir görev yüklenmiş protez rölü oynamaları nedeniyle NETWORG sözcüğünün dah uygun düştüğüdür. Bütün bu tür yapılar aşağıdaki özellikleri ile belirginleşmektedir;

• Bu yapılarda otorite hiyerarşi ve bürokrasiden değil, katılımcının tanınan bilgi ve becerilerinde kaynaklanır.
• İnsanlar, takımlar ve kuruluşlar geleneksel sınırların (bölümler, sektörler, pazarlar, uluslar v.s. ) ötesinde birbirleri ile bağlantı ve karşılıklı bağımlılık kurabilmektedir.
• Katılımcı birimler ve network yapıları değişen koşullara göre uyum gösterebilirler.
• Bu yapılarda yönetim, komuta ve kontrol süreci olmak yerine karşışıklı sorumluluk yüklenme anlayışıdır.
• Daha önceden belirlenmiş kural ve prosedürleri uygulamak yerine işin daha etkin nasıl yapılabileceği araştırılır.
• Takımlar ve bağlantılar ihtiyaca göre kurulup, çözülebilirler.

Bütün bu özellikler nedeniyle NETWORG kuruluşlar, yenilikçilik, yaratıcılık, liderlik ve kendini-yönetme davranışları gösterirler.

NEBÜLÖZ ve GALAKTİK Network Yapılar

Network yapılar doğal olarak istasyon (node) ve halka (link) kavramlarını gerektirirler. Buradaki istasyonlar insanlar, takımlar ve kuruluşlar olabilir ve networkler bir çok düzeyde faaliyet gösterebilir. Çok raslanılan bir uygulama büyük kuruluşlardaki bölgeler ve ülkeler arasında kurulan özel görev guruplarıdır. Benzer olarak ufak kuruluşlar da büyük kuruluşlarla rekabet edebilmek için bu tür yapılar etrafında birleşebilir. Burada halkalar çeşitli "haberleşme", "anlaşma" veya "işbirliği" olanaklarıdır. Network yapılarda yoğun bir şekilde gerçekleştirilebilen bir çok informal haberleşme, hiyerarşik organizasyonların genellikle başarısız oldukları alanlarda başarılara olanak sağlamaktadır.

Haberleşmenin bir network üzerinde herkeze açık on-line bir şekşilde gerçekleştirilmesi, bütün istasyonları aynı anda gelişmelerden haberdar edebildiği için alternatif görüşler ve eleştiriler de anında gelmekte ve olağanüstü bir sinerji yaratılabilmektedir. Networklwerib bu on-line ve real-time özellikleri onlara geleneksel yapılar üzerinde kolay kapatılamıyacak avantajlar sağlamaktadır.

Network yapıların en gevşek hali elemanların birbiri ile ilgili ve etkilleşimli NEBÜLÖZ yapılardır. Burada şlgi ve etkileşim olmakla birlikte ortaklaşa bir vizyon etrafında kollektif ve koordineli bir network çalışması henüz oluşmamıştır. Etkileşen elemanların her yine doğru ve farklı tempolarda hareket halinde olduğu görülür. Sistem ortaklaşa paylaşılan bir vizyon ve hedefler etrafında daha koordineli olduğu bir etkileşme ve yapılaşma oluşturduğu zaman, bir merkez etrafında dönen dinamik bir oluşum gösterecektir. Bunlara GALAKTİK yapılar  gözü ile bakabiriz. Buna göre NEBÜLÖZ ve GALAKTİK yapılar, network organizasyonların en gevşek ve etkili modlarını tanımlamaktadır.

• NETWORG firmalar müşteriye daha yakın olabilmekte ve ön cephede olanlar ile arkadaki destek birimleri arasında huzlı bir haberleşme ve etkişleşme sağlanabilmektedir.
  
• Kuruluşun bilgi ve beceri kapasitesi, network birimlerine açık olduğundan gerekl olan bilgi ve becerilere ihtiyaç olan anda ve ihtiyaç olan yerde ulaşılabilmektedir.
  
• Aksaklık ve gecikmeler minimize edilmektedir. Bir network herhangi bir parçası aksadığında bunu diğer parçalarla tamamlayabilme esenekliğine sahiptir.
  
• Duyarlılık ve uyumluluk; bir network bir amib gibi uyarıları algılama reaksiyon verem ve gerekli uyumu gösterme yeteneğine sahiptir.

Son yıllarda NETWORG yapılaşmaya ilgi artmaya başladı. Bunun nedenleri :

Rasyonel fakat yaygın değil

Bu halde NETWORG kuruluşların başarısını garanti edecek şey nedir? Buna çoğunlukla sağduyu diyebiliriz. Bu tür Networkleşmeler öncelikle kendine giüvenen, yaptığı işe güvenen, kuruluşuna güvenen, rekabetten ve meydan okunmaktan endişe duymayan birimler arasında gerçekleştirilir. Bu tür yapılar kuruluşların girişim safhasında zaten doğal olarak gerçekleşemektedir. Burada kuruluş yapıları genel olarak yatay ve profesyonel ilşkiler nisbeten işbirliğine dayanır. Bu yapı örgüt geliştikçe ve büyüdükçe giderek düşey hiyerarşilere ve bürokrasilere dönüşür. Burada hiyerarşi ve bürokrasi giderek karmaşıklaşan yapıda zorlaşan koordinasyon ve kontrolünn gereğidir. Diğer taraftan On-Line otomasyon ve enformatik teknoloji bu kontrol ve koordinasyonu bir anlamda otomatize ettğinden artık düşey yapıların vwe bürokraslerin gereği doğal oalrak ortadan kalkmaktadır. Buna karşılık yapıların hemen networkleştiğini söyleyebilmek mümkün değildir. Bunun nedeni teknolojik ve deontolojik nedenler ortadan kalksa da bu düşey-bürokratik yapılarla şartlanmış olan iş ve çalışnma anlayışlarının  kolay ortadan kalkamayışıdır. Bu nedenle NETWORG yapılar rasyonel fakat yaygın değildir.

Bir NETWORG Nasıl Oluşur?

Bütün yeniden yapılanma, Reengineering ve değişim yönetimi porjelerine rağmen kuruluş yapılarının ve performanslarının beklendiği gibi değişmediği gözlenmektedir. Bürokrasiler, entellektüel tasarımlar değil, bir örgütlenme ve iş yapma anlayışına dayanan doğal yapılardır. Bu nedenle bürükrasileri daha etkin yapılara dönüştürmek sanıldığı ve umulduğu kadar kolay süreçler değildir. Burada projeyi doğal başlangıç noktasından ele almak ve profesyonel yapılanmak ve işgörmek anlayışlarını değiştirmeye başlamak gerekmektedir. Bir NETWORG ancak network yapılarla çalışma anlayış ve ahlakına sahip birimlerle oluşturulabilir. Deneyimler özellikle uzman ve profesyonel bireylerden oluşan kuruluşlarda bazı başarılı uygulamalar olduğunu göstermektedir.

NETWORG kuruluşların başarılı olması için aşağıdaki kuralların gözetilmesi yararlı olmaktadır:

Bürokratik Kontrol Yerine Organik (Sibernetik ) Kontrol

20. yüzyılın işletmecilik ve oraganizasyon biliminin büyük çoğunluğu küçük ölçekli ve yönetilebilir kuruluşlar üzerinedir. Bu kuruluşlar da önemli süreçler ve aktiviteler  oldukça anlaşılabilir, tanımlanabilir ve kontrol edilebilir ölçülerdedir. Bazı kuruluşlarda bu süreç ve ektivitelerin yapısına önemli ölçüde bilgi girdiği zaman bunların tanımlanması ve kontrol edilmesi güçleşmektedir. Bu durumlarda NETWORG yapıların sağladığı entropik sinerji, bu tür süreç ve aktivitelerin doğal bir kontrol mekanizmasını oluşturmaktadır. Diğer bir deyişle NETWORG ların organik yapısı, kendi iç dengeleri kontrol ve koordinasyon gereklerini minimize etmektedir.

Yönetim Süreçleri

Yönetim, istenen sonuçlara ulşamayı sağlyacak aktivite ve süreçlerin planlama, kontrol ve koordinasyonu çalışmalarıdır. Bir çok geleneksel aktivite ve süreç için yönetim işlerin yapılış şekli ile ilgilidir. İşler dah fazla bilgi ve teknoloji yoğun olmaya başladıkça yönetimin işin yapılış şeklini belirleme niteliği azalmakta ve işlerin daha etkin  ve verimli bir şekilde yapılması sorumluluğunu çalışanlar yüklenmektedir. Yönetimin esas görevleri ise hedef belirlemek, kaynak bulmak, alt yapıyı oluşturmak, çalışma altyapısını hazırlamak, çalışma ortamını olumlu hale getirmek, çıktıları pazarlamak ve gelişmeleri izleme haline dönüşmektedir. Burada çalışanları kontrol etme ve tempo verme gibi fonksiyonların minimal hale geldiği görülmektedir.

Network Organizasyon (NETWORG) ların Çalışma İlkeleri

Yukarda belirlenen özelliklere göre NETWORG ların oluşma ve çalışma ilkelerini 5X5 bir ilke matrisi ile belirleyebiliriz.

Uygulamalar cografi olarak dağılmış Networklerin, lokal olanlardan daha verimsiz olduğu doğrultusunda bir görünüm vermemektedir. Tam aksine, insanlar daja geniş alan yayılmış Networklerin çalışabilmesi için özel bir çaba ve enerji harcamaktadır. Yüzyüze çalışma olanaklarının kısıtlı olması insanları Network olanaklarını daha yoğun kullanmaya yönlendirmektedir. Şayet bu süreçlerde bir başarısızlık veya verimsizlik yaşanıyorsa bunlar muhtemelen aşağıdaki nedenlerden kaynaklanmaktadır:

• Networkü bütünleştiren bir paylaşılmış vizyon olmayışı,
• Network katılımcılarının ve kendilerinden beklenen rollerin net bir şekilde tanımlanmış olmayışı,
• Takımların misyon ve hedeflerinin takımdaki bireylerin amaç ve beklentileri ile uyumlu olmayışı,
• Networkte baskıcı ve kısıtlayıcı pozisyon ve fonksiyonların ların bulunması.
• Networkte bir işbirliği ve destekleşme kültürü yerine bir rekabet ve öne geçme kültürünün hakim olması,
• Yeterli yoğunlukta ve netlikte bir haberleşme sürecinin gerçekleştirilemeyişi,

Bir network yapıda esneklik kilit özelliktir. Bu yapılar özellikle esneklik ve hızlı reaksiyon gerektiren konular ve durumlar için gereklidir. Buna rağmen network yapılar da bekleneni veremiyebilir ve başarısız olabilir. Bu durum genel olarak üç neden dolayısı ile ortaya çıkacaktır.

• Paydaşlar (stakeholders) network elemanı olarak sistemde değildir.
• Güçlü bir sürükleyici fikir veya kaeşılıklı anlayış oluşmamıştır bu nedenle misyon, vizyon ve hedefler tutarsızdır.
• Network görünümü altında dominant elemanlar bulunmaktadır. Bu networkteki sinerjinin artması yerine azalmasına yol açmaktadır.

Bütün bunların dışında bir network yapılanma projesinin etkinliğinin ve başarısının arkasında, çalışma kültürü, profesyonel süreçler ve bireysel anlayış tarzları önemli bir rol oynayacaktır.