Giriş

ISO 9000 standardları bir uluslararası kalite yönetimi standartları ve kılavuzları (guidelines) dir. 1987 yılındaki ilk yayınlarından bu yana, kalite yönetim sistemlerinin kurulmasında başlangıç tabanı olarak küresel bir itibar kazanmışlardır.

Şimdi mevcut olan standartların üçü ISO 9001, 9002 ve 9003 bağımsız (üçüncü taraf) kalite sistemi belgelendirmelerinde yoğun olarak kullanılan referans standartlarını oluşturmuşlardır. Bu süreç dünya çapında 300,000 kuruluşun belgelendirilmesi ile sonuçlanmıştır. Bir çok firma da kalite yönetimi sistemlerini kurma ve uyarlama sürecini yaşamaktadır.

ISO protokolları bütün standartların benimsenmesi, yenilenmesi veya geri çekilmesi amacı ile beş yılda bir gözden geçirilmesini gerektirdiğinden, ISO 9000 ailesinin 1994 versiyonu da ISO Teknik Komitesi 176 (ISO-TC 176) tarfından 2000 yılında yayınlanmak üzere gözden geçirilmektedir.

Bu gözden geçirmenin önemi ve bunun dünya üzerindeki kuruluşlar üzerindeki etkisi nedeniyle, gözden geçirme süreci ile ilgili ön bilgiler her kademede ilgili bütün taraflarara ulaştırılmaya çalışılıcaktır. Kuruluşlar resmi ISO veya Ulusal  Standart Kuruluşları dışındaki kaynaklardan gelen bilgi üzerine harekete geçmekte uyanık ve temkinli davranmalıdırlar. Standartlar üzerindeki uzlaşmalar henüz tamamlanmış değildir. Bu tür bilgiler, Son Taslak Standartlar (Final Draft International Standards) ve Standartların kendileri yayınlanıncaya kadar peryodik olarak güncellenecektir. Daha fazla ayrıntı ve güncellemeler için lütfen ISO TC 176/SC2 websitesini;

http://www.bsi.org.uk/iso-tc176-sc2/index.html

adresinden ziyaret ediniz. Daha genel bilgiler için ise ;

"ISO Online" websitesi : http://www.iso.ch/ yararlı olacaktır.

Değişimlerin Arkaplanı

Bütün ISO 9000 kullanıcı guruplarının gereksinmelerini daha iyi anlayabilmek için dünya çapında araştırmalar yapıldı. Yenilenmiş standartlar daha önce geliştirilen Kalite Güvencesi sistemlerinin ürettiği bütün deneyimlerden yararlanacaktır. Bunun  sonucunda kalite yönetimi sistemleri ile kuruluşların günlük çalışmaları arasında gerekli olan uyumlaştırmalar sağlanabilecektir.

Uzun bir zamandan beri bilinmektedir ki, kalite yönetimi sistemlerine yapılan yatırım, müşteri beklentilerine cevap verebilmeye ek olarak, ürün ve hizmetlerin kalitelerinin gelişmesi ile birlikte kuruluşların etkinliğini, işlemlerini ve ekonomik performanslarını da geliştirmektedir. Özel olarak yenilenmiş standartlar, belgelenme amacı ile Kalite Yönetimi Sistem gereklerine basitçe uymanın ötesine geçmek isteyen kuruluşlara büyük ölçüde yardımcı olacaklardır. Bu standartlar, kamu ve özel kesimdeki küçük, orta ve büyük ölçekli işletmelere kolaylıkla uygulanabilecek, endüstriyel, hizmet, yazılım ve diğer alanlardaki kullanıcılar için de benzer uygulanabilme olanağı sağlayacaktır.

Gözden Geçirme Süreci

Gözden geçirme süreci, ISO Teknik Komite TC 176 (ISO's Technical Committee TC 176) sorumluluğuda ve ISO üyesi kuruluşlar tarafından atanan ve bütün ilgili tarafları temsil eden kalite ve endüstri uzmanları tarafından yürütülmektedir. "2000 yılı" projesi için TC 176, görevin karmaşıklığı ile başa çıkabilmek için bir "Proje Yönetimi" yaklaşımını benimsemiştir. Yenilenmeler ile beklentileri ve gereksinmeleri belirlemek için, projenin başlangıç özelliklei ve hedefleri, kullanıcılar arasında yoğun araştırmalar gerçekleştirildikten sonra belirlendi. Bundan başka üretilen standartların kullanıcı ihtiyaçlarına cevap verdiğini belirlemek için, gözden geçirme sürecinin önemli bir kısmı, geçerleme (verification)  ve kullanıcı tarafından gerçeklenme (user validation) çalışmaları olarak sürdürüldü.

Projenin takvimi şu anda aşağıdaki gibidir:

4. quarter 1999 - Draft International Standard (DIS), üye ülkelerin oylaması için.
3. quarter 2000 - Oylanan ve benimsenen Final Draft International Standard (FDIS) yayımlanması.
4. quarter 2000 - International Standard (ISO) 9000:2000 serisi standartların yayını.

Kuruluşlar DIS muhtevasına dayanarak kendi planlarını geliştirmeye başlayabilirler, fakat bu muhtevanın da yenileme sürecinde değiştirilme olasılığının olduğunu unutmamaları gerekmektedir. 

ISO 9000 Serisinde Temel Değişiklikler

Modern yönetim yaklaşımlarını yansıtmak ve örgütsel uygulamaları geliştirebilmek için, mevcut standartların temel özelliklerini muhafaza etmekle beraber, standartlarda bazı yapısal değişimler yapmanın gerekli ve faydalı olacağı kabul edildi.

Şimdiki ISO 9000 ailesi 27 kadar ayrı standart ve döküman ihtiva etmektedir. Standartların bu şekildeki mitoz çoğalması ISO 9000 kullanıcıları ve bunların müşterleri için özel bir tedirginlik yaratmaktadır. Bu tedirginliğe cevap vermek için ISO TC 176, 2000 yılı ISO 9000 ailesinin dört na standarttan ve oldukça azaltılmış diğer dökümanlardan (kılavuz standartları, broşürler, teknik raporlar, teknik özellikler) oluşmasına karar verdi. 27 dökümanda bulunan ana noktalar olabildiğince ortaklaşa olarak dört ana standartta toplanacak ve sektörel ihtiyaçlara standartların jenerik özellikleri bozulmadan cevap verilecektir. Dört ana standart aşağıda verilmektedir:

ISO 9000:    Kalite Yönetim Sistemleri – Temel Tanımlar ve Sözlük
ISO 9001:    Kalite Yönetim Sistemleri –  Gereklilikler (Requirements )
ISO 9004:    Kalite Yönetim Sistemleri –  Performans Geliştirme için Öneriler (Guidance)
ISO 19011:  Kalite ve Çevre Auditi için Öneriler (Guidelines on Quality and Environmental Auditing)

Yenilenmiş (revised) ISO 9001 ve 9004 standartları "tutarlı ikili - consistent pair" olarak geliştirilmişlerdir. Burada yenilenmiş ISO 9001 bir kuruluşun, müşteri ihtiyaçlarını karşışıyabilmesine yönelik kalite yönetimi sistemi gereklerine yoğunlaşmış iken, ISO 9004, ilgili bütün tarfların ihtiyaçlarına cevap veren daha kapsamlı bir kalite yönetim sistemi olarak ISO 9001 in daha ilersini göstermektedir.

Her iki standart seti de ISO 9000:2000 de tanımlanan, ve aynı zamanda standartların temel yapısını açıklayan ortaklaşa bir sözlüğü kullanacaklardır. ISO 9000:2000 de kullanılan tanımları formüle etmek için,    "kullanıcı-dostu, user-friendly" olan daha tutarlı bir terminoloji geliştirme amacıyla,  mantıklı ve sistematik bir yaklaşım uygulanmıştır.

Şimdi yürürlükte olan ISO 9001, ISO 9002, ISO 9003 standartları, tek bir yenilenmiş ıso 9001:2000 standardına indirgenecektir. ISO 9001:2000 in bazı blokları (clauses) için "müsaade edilebilir sapmalar - permissible exclusions"  uygulanabilecektir. Burada ilgili proseslerin kuruluş için geçerli olmadığı ve bu gereklerin kuruluşun müşteri taleplerini karşılama ve gerekli mevzuata uyma yeteneklerini etkilemediğine dikkat edilecektir.

ISO 10011 Bölüm 1, 2 ve 3 ortaklaşa olarak ISO 14010, 14011 ve 14012 ile birlikte yenilenmektedir. Bunların kombine edilmesinden oluşan;

ISO 19011 : Kalite ve Çevre Auditi için İlkeler (Guidelines on Quality and Environmental Auditing)
dökümanının, 2001 in üçüncü dörtlüğünde (quarter) yayımlanması planlanmaktadır.

"Tutarlı Çift - Consistent Pair" Kalite Yönetimi Standartları

Yenilenmiş ISO 9000 ve ISO 9004 "Tutarlı Çift" standart seti oluşturmak için tasarımlandılar. Bunların yapısı ve dizilişi, aralarında kolay ve faydalı bir geçişi kolaylaştırmak için benzer olacaktır.

Bunlar "tek başlarına" standart olmalarına rağmen yeni yapı, ikisi arasındaki özel sinerjiyi geliştirecek ve örgütsel verimlilik ve etkinliğe katkıda bulunacaktır.

Yenilenmiş standartlar, bir kuruluşta, Kalite Yönetimi Sistemlerine daha "kullanıcı-dostu" (user-friendly) bir geçişi kolaylaştırmak için yeniden yapılandırılmaktadır. Her iki standardın ortaklaşa yapısı, bir kuruluşun ana proseslerinin tipik formatını yansıtacak şekilde düzenlenecek ve Kalite Yönetimi Sisteminin faaliyetleri ile uyumlaştrılmasına olanak sağlayacaktır. 

Amaçlar ve Misyon

"Tutarlı Çift" in öncelikli amacı, modern kalite yönetimini, bir kuruluşun süreç ve faaliyetleri ile uyumlaştırmaktır. Buna sürekli gelişme ve müşteri tatmini sağlamak dahildir. Bundan başka, ISO 9000 standartlarının küresel bir uygulama olanağına sahip olması istenmektedir. Bu nedenle yenileştirme sürecini etkileyen ana faktörler;

• Bütün ürün kategorilerine ve her ölçekteki kuruluşa uygunluk. ( ISO 9000:2000 serisinin "ürün" tanımı aynı zamanda "servisler" i de kapsamaktadır.
• Kullanımı basit, temiz bir dile sahip, hemen uyarlanabilmeli ve kolayca anlaşılabilmeli.
• Kalite Yönetimi Sistemlerini örgütsel süreçlere uyarlayabilmeli
• Toplam Kalite Yönetimi aşamasına geçmenin doğal bir atlama taşı aşamasını oluşturmalı.
• Sürekli gelişme ve müşteri tatmini olgularına daha fazla yönelik olmalı.
• ISO 14000 Çevre Yönetim Sistemleri gibi diğer yönetim sistemleri ile uyuşumlu (compatible) olmalı.
• Özel sektörel kuruluşların (uzay, otomotiv, tıbbi cihazlar, haberleşme ve diğerleri gibi) öncelikli ihtiyaç ve beklentilerini öngören tutarlı bir başlangıç oluşturmalı.

Bu şekilde özel veya kamu, büyük veya küçük, sanayi ürünü, hizmet veya yazılım üreten bütün kuruluşlar, içerden veya dışardan katkılar sağlayacak araçlara sahip olacaklardır.

Standartların yenileştirilmesinin sonucunda tek bir Kalite Yönetimi Sistemi Gerekleri standardı ISO 9000:2000 olacaktır. Bu, bütün kuruluşlara, ürünlere ve servislere geçerli olacak ve şimdi yürürlükte olan kalite güvencesi standartları ISO 9001:1994, ISO 9002:1994 ve ISO 9003:1994 setinin yerini alacaktır. Bu standart Kalite Yönetimi Sistemlerinin belgelenmesinde kullanılabilecek, aynı zamanda sözleşmeye dayanan anlaşmaların zeminin oluşturacaktır. ISO 9004:2000 ise Kalite Yönetimi Sistemi İlkeleri standardı olacaktır. ISO 9004 , kalite yönetimi için gerekli olanlardan ilerisi için ve kalite yönetimine bütünsel bir yaklaşımla, faaliyetleri geliştirecek ve ilgili taraflara fayda sağlayacak şekilde tasarımlandı.

Yenilenmiş Kalite Yönetimi Standartları ISO 9001 ve ISO 9004

Ana Özellikler

Yenilenmiş ISO 9000 standartlarındaki ana değişimler tepe yönetimin konuya duyarlılığına artan bir önem verme ve müşteri tatminidir. Burada kuruluş içindeki süreçler daha öne çıkmakta ve sürekli gelişme kavramları devreye girmektedir.

ISO 9001 ve 9004 en gelişmiş yönetim uygulamalarını yansıtan sekiz kalite yönetimi ilkesini yansıtmaktadır. Yeni standartların oluşmasına katkıda bulunan uluslararası kalite uzmanlarına yol göstermesi amacı ile, bu kalite yönetimi ilkelerini açıklayan bir özet broşür hazırlanmıştır.

Bu sekiz ilke :

• Müşteri odaklı örgütlenme
• Liderlik
• Insanların katılımı
• Süreçler yaklaşımı
• Yönetime sistem yaklaşımı
• Sürekli gelişme
• Karar vermeye sayısal yaklaşım
• Karşılıklı olarak faydalı tedarikçi yaklaşımı

Bu özellikler, standartların eski ve yeni versiyonları arasındaki sürekliliği ve uyumluluğu sağlayacaktır. Yenilenmiş ISO 9001 ile, Kalite Yönetimi Sistemi, kuruluşun, müşteri ihtiyaçlarının ön plan alınmasını sağlayan aktivitelerini kapsayacaktır.

Yenilenmiş ISO 9001 deki gelişme olan "sürekli gelişme1 kavramı, kuruluşun, müşterilerinin değişen ihtiyaçlarına cevap verebilmesine destek olacağı düşünüldü. Bu aynı zamanda kuruluşun etkinliği de arttırırken rekabetçi pozisyonunu da geliştirmektedir.

İki standardın turtarlılığı aynı zamanda ISO 9001 den öteye ISO 9004 e ulaşmak isteyen kuruluşların yumuşak geçişini desteklemektedir.

Gerçekleşen Değişiklikler

• Yapı

ISO kalite yönetimi standartlarının yenilenmesi, ISO 9001 ve ISO 9004 ün yapılarında anlamlı bir değişime neden olmuştur. Burada orijinal isteklerin özü korunurken, 9001:1994 ve 9004-1:1994 ün yapısındaki 20 eleman, dört ana bölüm olarak yeniden yapılandırılmıştır.

• - Yönetimin Sorumluluğu
• - Kaynak Yönetimi
• - Ürünün Yaratılması
• - Ölçme, Analiz ve Geliştirme

• Dizilim

Yeni standartların süreçe dönük olması nedeni ile, gereklerin ve izlencelerin (guidelines) daha mantıklı bir dizilimi sözkonusudur.

• Tepe Yönetim

Tepe yönetimin rolüne daha fazla vurgulama yapılmaktadır. Tepe yönetimden, kalite yönetimi sisteminin müşteriye odaklı olarak oluşturulması ve geliştirilmesi, hukuki ve düzenleyici kuralların gözetilmesi, ilgili fonksiyonlar ve düzeylerde ölçülebilir hedefleri oluşturması beklenmektedir.

• Sürekli Geliştirme

ISO 9001 standartlarına, "sürekli geliştirme" , beklendiği gibi, bir güçlendirilmiş (enhanced) gereksinme olarak katıldı. Buna göre kalite yönetimi sisteminin etkinliğini arttırmak için tam bir çevrim tanımlanmaktadır.

• Kabuledilebilir Farklılıklar

ISO 9000:2000 gereklilikleri arasına, "kabuledilebilir farklılıklar", yeni standartları kullanma durumunda olan geniş bir kuruluş ve faaliyet spektrumunu kapsayabilmek için katıldı.

• Müşteri Tatmini

ISO 9000:2000 standartlarına katılan diğer bir yeni başlık, kuruluşun, sistem performansı ölçüsü olarak müşteri tatmini/tatminsizliği konusundaki bilgileri gözlemesidir.

• Kaynaklar

Gerekli kaynakları sağlaması ve kullnadırması için tepe yönetimin özen göstermesi gerekmektedir. Gereklilikler şimdi, eğitimin etkinliğinin değerlendirilmesi, ilgili bilgilerin değerlendirilmesi, iç ve dış haberleşme, altyapı gereklerini, iş ortamın insani ve fiziksel faktörlerini kapsamaktadır.

• Terminoloji

Vurgulanması gereken bir nokta değişimlerin terminoloji alanında da gerçekleştiğidir. En önemli değişiklik, standartlarda halen kullanılmakta olan "tedarikçi-supplier" yerine "kuruluş-organization" teriminin, "taşeron-subcontractor" yerine ise "tedarikçi-supplier" teriminin geçmesidir. Bu değişiklikler sözcüklerin normal kullanımı ve anlamı ile daha tutarlı ve dostça olma ihtiyacına cevap vermektedir.

• Belgeleştirme

ISO 9000:2000 de belgeleştirilmiş prosedürlerin sayısı azaltılmaktadır. Vurgulama, kuruluşun faaliyet etkinliğini gösterebilmesine   kaydırılmıştır.

• Diğer Değişiklikler

Mümkün olan her yerde, mevcut standartların gerekliliklerini basitleştirme ve netleştirme ve onları daha çok "kullanıcı-dostu" yapma niyeti ile ,daha az stratejik karakterdeki diğer değişiklikler üzerinde de ayrıntılı olarak çalışıldı.