UNDP İnsani Gelişme Endeksi (HDI) : Anlamsız, Tutarsız, Gereksiz

24. Temmuz. 2002 tarihinde Birleşmiş Milletler Development Programme (UNDP) Bölümü, 2002 yılına ait "Human Development Report - İnsani Gelişme Raporu" yayınladı. Karizmatik bir uluslararası kuruluş tarafından yayınlanmasına ve "İnsani Gelişme Raporu" gibi duygu ve iddia yüklü abartılı bir başlık taşımasına karşılık rapor, teknik ve istatistik dayanakları incelendiğinde amacı kuşkulu, önyargılı hazırlanış bir disinformation dökümanı görünümü vermektedir. Birleşmiş Milletler gibi uluslararası bir kuruluşun ne gibi bir önyargısı olabileceğini bilme durumunda değiliz. Burada sadece, istatistik ve matematik olarak yetersiz ve yanlış bir endeksin (HDI) arkasını görmeye çalışacağız.

Bu amaçla, UNDP sitesinde verilen sıralama tablolarını ülkelere göre mukayeseli hale getirdik. Burada verilen sıralamanın ne kadar yetersiz ve yanlış bir istatistik-matematik tabana göre yapıldığı açıkça görülebilmektedir. Gözlemlerimiz ve bulgularımız aşağıda özetlenmiştir.

Yanlış ve yetersiz bir sıralama tekniği

Rapor 173 Dünya ülkesini, uyduruk bir endeksleme tekniği ile yaratılmış basit bir "İnsani Gelişme Endeksi - Human Development Index (HDI)" ölçeğine göre sıralamakta ve ülkeler sanki insani gelişme tek boyutlu bir metrikle ölçeklenebilecek lineeer bir süreçmiş gibi 1-173 arasında sıralanmaktadır. 

Dünyada ekonomik büyüklük olarak ilk yirmilerde, kişi başına gelir olarak ilk ellilerde olan Türkiye, bu ölçekte 85. sırayı almakta, bir önceki yılda 88., daha önceki yıllarda 90 larda olarak görülmektedir.  Kıbrıs, Uruguay, Kostarika, Trinidad, Litvanya,  Küba, Belize, Ermenistan gibi Türkiye ile aynı kulvarda gözlenemiyecek çok sayıda ülke yanında Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Libya ve Suudi Arabistan gibi kadınların dışlandığı şeriat kurallarına göre demokratik olmayan yöntemlerle yönetilen ülkeler de bu ölçekte insani olarak Türkiye'den daha  gelişmiş olarak değerlendirilmektedir.

HDI Endeksi bir ülkenin gelişme düzeyini yansıtmakta yeterli mi?

UNDP;  Sık Sorulan Sorular (FAQ) bölümünde bu endeksin yeterli olmadığını, hatta GDI, GEM ve HPI endekslerinin de yeterli olmadığını, bu endekslerin sadece gelişme sorunlarına geniş bir yaklaşım sağladığını vurgulamaktadır.

Is the HDI enough to measure a country's level of development? Not at all. The concept of human development is much broader than can be captured in the HDI, or any other of the indices (GDI, GEM and HPI). The HDI, for example, does not reflect political participation or gender inequalities. The HPI-2, measuring human poverty in the richest countries, shows surprising results. The United States, with the second highest GDP per capita, also has the highest extent of deprivations. The indices can only offer a broad proxy on the issues of human development, gender, and human poverty. A fuller picture of a country's level of human development requires analysis of other human development indicators and information.

Sayın UNDP, şayet bu endeksler yetersiz ise ve sadece geniş bir yaklaşım sağlıyorsa, neden ona "İnsani Gelişme Endeksi HDI" gibi ağdalı ve abartılı bir başlık atıyorsunuz ve raporunuzu bu isim altında yayınlıyorsunuz? Bunun kültürel ve ideolojik farklılıklardan kaynaklanan yaşam tarzı farklılıklarına haksız ve saldırgan bir yaklaşım getireceğini görmüyormusunuz? Demokratik olmak veya olmamak sizce bir insani gelişme farkı değilmi?

UNDP sanki çok mükemmel bir çalışma yapmış ve ülkeleri tartışmasız bir şekilde sıralamış gibi raporun tanıtıldığı basın bildirisinde "İnsani gelişmede Norveç hala birinci ABD altıncı" diye başlık atabilmektedir. Bu bildiride sıralamanın istatistik-matematik eksikliklerine hiç değinilmeden, sıralama ile ilgili bazı açıklamalar verilmekte ve herhangi bir kusuru olmayan bir çalışmanın gerçekleştirildiği izlenimi verilmektedir. Böylece endeksin yapısı konusunda bir anlayışı olamayacak basın mensuplarının doğrudan yanıltılması amaçlanmaktadır.

Birleşmiş Milletler gibi bir küresel kuruluşun böyle bir döküman yayınlanmakla nasıl bir önyargısı ve beklentisi olabileceği tartışılabilir. Buna karşılık ortaya konan yaklaşım kasıtsız olamayacak kadar eksik, yetersiz ve kusurludur. Suudi Arabistan gibi katı şeriat kuralları ve saltanat ile yönetilen, kadınların kocalarının ve oğullarının tahakkümü altında sosyal yaşamdan dışlandığı, Suud ailesinden prenseslerin recm edildiği, uyuşturucu tacirlerinin kılıçla başlarının kesildiği, dünya pazarına petrol ve hurma dışında sunabileceği hiç bir ürün olmayan ve bütün ulusal geliri sadece petrol satışından oluşan bir ülkeyi, insani gelişme ölçeğinde Türkiye'nin önünde gösteren bir çalışmanın teknik ve ideolojik altyapısını araştırmak akıl, izan ve insaf sahibi her aklı başında kişinin birinci önceliği olmalıdır.

İnsani Gelişme Endeksi Raporu Teknik Özellikleri

Birleşmiş Milletler Gelişme Programı (UNDP) bu çalışmanın ayrıntılarını internet üzerinde yayınlamıştır. Bu dökümanlarda endekslerin nasıl hesaplandığını, kritelerin neler olduğunu, ülkelerin bu kriterlere göre nasıl sıralandığını doğrudan görebiliyoruz.

24 Parametre bloğundan sadece birincisi sıralamayı belirliyor

Rapor genel olarak 24 parametre bloğundan oluşuyor. Bunlar 1-27 arasında numaralanmış ve 13,21,26 no. lu bloklar gösterilmemiş. Bu bloklar arasında insani gelişme endeksi yapısı için girmesi gerektiğini düşündüğümüz; suçluluk, boşanma, intihar, uyuşturucu kullanımı, gibi istatistiklerin bulunmadığı dikkati çekmektedir.

HDI, GDI ve GEM Endekslerinin Mimarilerinin Tablo Gösterimi

HDI Endeksi Anlamsız ve Tutarsız

Çok boyutlu kategorilerin tek boyutta sıralanması olanaklı değildir. Mutlaka bir sıralanma isteniyorsa ülkelerin bu 24 parametre bloğuna göre performanslarını yansıtacak bir yöntemin seçilmesi gerekecektir. UNDP böyle yapmıyor, İnsani Gelişme Endeksi (HDI) çalışmasını sadece birinci bloku oluşturan dört adet parametreye dayandırıyor. 173 sosyo ekonomik sistemin insani gelişmişliği şu dört patrametreye dayanarak, üç boyuta göre ölçekleniyor

1. Doğumdaki Yaşam Beklentisi -> Yaşam Beklentisi Endeksi -> UZUN VE SAĞLIKLI YAŞAM

2. Yetişkinlerin Okur Yazar Oranları

3. Eğitime kaydolanların Oranı

Yetişkinlerin Okur Yazar Oranları (+) Eğitime kaydolanların Oranı -> Eğitim Endeksi -> BİLGİ

4. Kişi Başına Gelir Düzeyi (sap USD) -> GDP Endeksi ->SAYGIN BİR YAŞAM STANDARDI

HDI endeksi iki eğitim parametresini birleştirerek üçe indirgiyor ve ulusların insani gelişmişliği,  boyutları ve kapsamı belirsiz bir ;

UZUN VE SAĞLIKLI YAŞAM (+) BİLGİ (+) SAYGIN BİR YAŞAM STANDARDI (Kişi Başına GDP)

metriğine dönüşüyor. Burada (+) işareti bir şekilde kombine edildiğini gösteriyor.

173 ülke bu kadar sıradan bir çalışma ile HDI endeksine göre sıralanıyor ve bir tür gelişmişlik rating sistemi oluşturuluyor. Birleşmiş Milletler Gelişme Programı teşkilatının anlayışına göre; bir ulusun insani gelişme düzeyi, ister bir milyon, isterse 200 milyon nüfusa sahip olsun, doğumdaki yaşam beklentisi, yetişkinlerin okuryazar oranı, eğitime kaydolmuş öğrenci oranı ve kişi başına milli geliri bulamaç haline getirirseniz net bir şekilde belli olur ve her kez bu sistemde layık olduğu yeri alır.

Endekslerin ortalamasını almak saçmalığı

Endeksler toplanabilir ve ortalaması alınabilir kategoriler değildir. Endeksler farklı boyutları yansıtır ve matematik biliminde boyutların ortalaması alınmaz. İki boyutlu (x,y) düzleminde bir noktanın yeri (x+y)/2 işlemi ile belirlenmez. (x+y)/2=sayı bir doğru denklemidir ve bunu gerçekleyen sonsuz sayıda nokta bulunur. Dünyanın herhangi bir iktisat veya işletme fakültesi ikinci sınıf öğrenciler böyle bir endeks çalışması yaparlarsa sınıfta bırakılır ve ellerine cetvelle vurulur. Bir ülkenin Borsa endeksini, enflasyon endeksini ve şehirleşme endeksini toplayıp üçe bölün ve çıkan sayıya bir isim verin  HDI endeksi kadar saçma ve anlamsız olacaktır.

HDI Endeksi dışında kalan parametre bloklarının anlamı yok mu?

Diğer taraftan çalışmanın sunumunda verilen tablolarda çalışma sanki 24 parametre bloğu kombine edilmiş gibi bir görünüm sergilenmektedir. Bunlar arasında ekonomi, ticaret, sağlık gibi ciddi bloklar bulunmaktadır. Bunların her biri bir sıralamaya esas olamayacak ciddi boyutlardır. Sağlık harcamalarının çok yüksek olması insani gelişmişliği değil bozuk bir sağlık düzeyini yansıtır. Ayrıca dış tehdit altında savunmasına yatırım yapan bir ülkenin de ekonomisinde bazı zorlanmalar olacaktır. Bu yaklaşımın saçmalığı ve tutarsızlığı sıralamanın kendisinden bellidir. Burada anlaşılmaz olan UNDP gibi bir uluslararası kuruluşun böylesine bir saçmalamaya cüret etmesi ve muhatap uluslardan ciddi bir reaksiyon almayışıdır.

Cumhuriyet karşıtlarına platform oluşturuyor

Ülkemizde laik ve demokrat Cumhuriyetimizin performansını küçümsemeyi ve eleştirmeyi meslek haline getirmiş aydınlar ve akademisyenler bulunmaktadır. UNDP İnsan,i Gelişem Endeksi raporu onlar için bulunmaz bir nimet olmakta ve buradaki sıralamayı sanki tartışılamaz kutsal vahiymiş gibi her yerde ileri sürmektedirler. Sıralamanın kendi amaçlarına uygun olması arkasındaki mantık ile ilgilenmelerini engellemektedir. Milliyet gazetesinde Çetin ALTAN 26/07/2002 tarihli "Ermenistanın dahi gerisine düşülünce..." köşe yazısında şöyle diyor;

.... Bugün yıl 2002...      Birleşmiş Milletler’in yayımladığı "İnsani Gelişme Raporu"nda; Türkiye, gerek eğitim, gerek sağlık, gerek beslenme, gerek okuryazarlık düzeyleri ve kadınlarla çocukların durumu açısından; Küba’nın da, Malezya’nın da, Libya’nın da, hatta Ermenistan’ın da gerisinde kalmış görünüyor.      Dünkü Radikal de, Türkiye’nin bu durumunu manşetinde şöyle değerlendiriyordu:      "Üçüncü Dünya ülkesi olmaya az kaldı"      ***      "Bir Türk cihana bedel" örneği, "Türk’e Türk propagandası" yapıp durma ve bireyleri de içeren "olduğundan fazla görünme" salgınına karşı; Türkiye’nin gerçekleri üzerine eğilmeye çalışmış yazı adamlarının başlarına neler geldiği malum...      Şimdi efendim, yeni seçim rüzgarlarının tekrar esmeye başladığı şu günlerde; acaba birileri de çıkıp Türkiye’yi biraz daha saydamlaştıramazlar mı? ...

 Kuşkusuz yapabilirler, EYLEM olarak uyduruk UNDP İnsani Gelişme Raporunu saydamlaştırmayı daha uygun bulduk. UNDP sitesinde verilen fakat mukayeseli olmayan tabloları mukayeseli hale getirdik ve ortaya ilginç ve gülünç sonuçlar çıktı. Tüm parametreler karşılaştığında Türkiye'nin hemen bütün parametreler için istatistiklerinin bulunduğu fakat İnsani Gelişme Endeksi yapısı nedeniyle bunların endekse dahil edilmediği gözlenmektedir.

UNDP İnsani Gelişme Endeksi Üzerine EYLEM Çalışmaları

UNDP sitesinde sağlanan endeks tabloları üzerinde çalışarak bunları Türkiye ile mukayeseli mukayeseli hale getirdik. Mukayeseli tablolar incelendiğinde insani gelişmişliği ölçekleyen HDI endeksinin ne kadar basmakalıp olduğu ve gerçekleri yansıtmaktan çok uzak olduğu açıkça görülebilmektedir. Türkiye bütün parametre blokları için yeterli bir istatistik alt yapı sunabilirken Türkiye'den ileri olduğu ileri sürülen ülkeler bir çok parametre için istatistik verebilmekten uzaktır.

Sadece 1. ve 2. Parametre Blokları için Türkiye, Ermenistan, Yunanistan, Suudi Arabistan ve Libya Karşılaştırması

UNDP Raporundaki 2 No. lu parametre bloğu daha ilginç bir durumu yansıtmaktadır.

Şeriatçi bir krallık olan Suudi Arabistan 1975-2000 aralığında her dönemde Türkiye'den fazla endeks değerine sahiptir. Bu dönemde Suudi Arabistan'ın Türkiye'den daha fazla bir insani gelişme düzeyine sahip olduğunu savunabilecek var mı?

Totaliter bir dikta ideolojisi ile yönetilen Libya sıralamaya 2000 yılında dahil olmuş ve hemen Türkiye'nin önünde yer almıştır. Bütün parametreleri Türkiye'nin önündedir. Şimdi 5.3 milyon nüfuslu Libya'nın yaşam beklentisinde Türkiye'nin önünde olmasının, daha ileri bir bilgi endeksine sahip olmasının insani olarak Türkiye'den daha gelişmesine bağlı olduğuna savunacak olan öne çıksın.

Avrupa Birliği yanlıları Yunanistan'ın AB üyesi olduğu için daha önde yer aldığını savunuyorlar. Yine tablodan görülüyor ki Yunanistan 1975 yılında AB üyesi değilken de HDI endeksinde ileridedir fakat geçmiş dönemde sağladığı ilerleme Türkiye'nin sağladığı ilerlemenin altındadır.

Sosyalist bir federatif sistemden yeni ayrılan 3.8 milyon nüfuslu Ermenistan endekse 1990 yılında Türkiye'nin önünde girmektedir.

Buradaki parametre farklılıklarını insani gelişme farklılıkları yerine başka kültürel ve demokratik farklılıklara bağlamak gerekeceği açıktır. Örneğin tarımsal kaynaklara sahip olmayan ve petrol gelirleri ile geçinen Libya ve Suudi Arabistan Türkiye ve Yunanistan'ın çok üstünde bir şehirleşme düzeyine sahiptir. HDI endeksine şehirleşme de katılacak olsa bu ülkeler Yunanistan'ın da önünde bir HDI endeksine sahip olacaklardı.

Ayrıca yaşam beklentisini etkileyen faktörler arasında kültürel farklılıklar da öngörülebilir. Yunanistan'ın zeytinyağı, sebze ve balık merkezli diyetinin Türklerin et, süt, yoğurt ve tahıl merkezli diyetine karşılık daha az damar ve kalp hastalıkları riski yarattığı ileri sürülemez mi?

Bu ayrıntılar daha kapsamlı olarak irdelenebilir. Buradaki amacımız Türkiye'nin bu endekse göre sırasını tartışmak değil, endeksin kendisinin kavram, yaklaşım ve teknik olarak tamamen saçma olduğunu ortaya koymaktır.

KADIN-ERKEK AYRIŞIMI GÖZETİLDİĞİNDE ENDEKS DEĞİŞİYOR

HDI endeksine Kadın-Erkek ayırımı katıldığında yeni bir endeks; GDI : Gender Related Development Endeks - Kadınlar Dahil Gelişme Endeksi ortaya çıkmaktadır. Gerçekte bu endeks rapor sistematiği çerçevesinde daha kapsamlı, tutarlı ve gerçekçi bir endekstir. Fakat rapor sıralamayı bu endekse göre yapmamaktadır. Kadın-Erkek ayırımı yapılmadığında Türkiye'nin bu alandaki avantajları bir anda yok olmaktadır. UNDP raporunda bu endeksin parametrelerine ilişkin ciddi eksiklik, yetersizlik ve tutarsızlıklar gözlenmektedir. Bunun anlamı "insani gelişme endeksi" gibi yukardan uçan bir iddianın daha kadın-erkek ayırımı devreye girdiğinde tutarsızlaşıp çöküyor olmasıdır.

Diğer bir önemli ayırım da kır-şehir ayırımı olmalıdır. Ülkelerde bu kesimler daima farklı tempolarda gelişme göstermekte ve ve bu gelişmelerin fazla zorlanmaması daha demokratik olmaktadır. Türkiye gibi Kır-şehir ayırımının dengeli olduğu ülkelerde bütünleşik (aggregate) istatistiklerin ülkenin gerçek durumunu yansıtmayacağı açıktır. Dünya ülkeleri arasında böyle bir endeksi destekleyecek tutarlı ve standart istatistikler oluşturmanın olanaksızlığı da düşünülmelidir. Ayrıca UNDP raporunun da ciddi, standart ve tutarlı istatistiklere dayandığını söyleyebilmemiz güçtür.

Buradan görülebildiği kadın-erkek eğitimi ile ilgili istatistiklerde yetersiz de olsa bir düzeye ulaşılırken kadınların ekonomik ve politik performanslarına ilişkin istatistikler bir anda yetersiz kalmaktadır. Bu konulardaki istatistikler bu kadar eksik ve yetersiz iken UNDP teşkilatının sanki gerçekten bir endeks oluşturabilmiş gibi bir sıralama deklare etmesi anlaşılması güç bir cüreti yansıtmaktadır.

KADINLARIN EKONOMİK ve POLİTİK KATILIMLARI DA KOMBİNE EDİLİRSE

UNDP raporunda eldeki istatistiklere dayanarak ülkelere için bir GEM : Gender Empowerment Measure - Kadınların Güçlendirilmesi Endeksi de vermektedir. Fransa dahil bir çok ülke için istatistik veya diğer nedenlerle bu endeks verilememektedir. Bazı ülkeler için bu bir istatistik yetersizliği diğerleri için ise doğrudan kadınlara yönelik bir ayırımcılık ve gelişmemişliktir.  Libya, Suudi Arabistan ve İran gibi ülkelerde doğrudan bir yetersizliği yansıtan bu endeksin işleme katılmadan bir gelişmişlik endeksi oluşturmak kasıtlı bir kayırmacılık olarak görülmektedir. UNDP elindeki kaynakların bile sınırlarını sonuna kadar kullanmadan uyduruk ve yetersiz bir gelişmişlik endeksi  yayınlamaya kendinde hak görebilmektedir.

Kadınların ekonomik ve politik katkılarının Lİbya ve Suudi Arabistan için mevcut olmadığı, diğer ülkeler için de güçlü bir katkının olmadığı görülebilmektedir. Ayrıca konu kadınların seçme ve seçilme hakkının verilmesine geldiğinde HDI ilk sıralarındaki ülkelerin ne kadar düşük performans gösterdiği ilginçtir.

EYLEM Gelişmişlik Endeksi Sıralaması

UNDP tarafından yayımlanan "İnsani Gelişmişlik Endeksi HDI" ve buna dayanan ülke sıralaması ne teknik ne de deontolojik olarak geçerli değildir. Ülkelerin politik, ekonomik ve kültürel farklılıkları lineer bir sıralama ölçeğine tabi tutulamaz.  Yaşam kalitesi, bilgi ve gelir düzeyi ölçekleri bu kadar sıradanlaştırılamaz. Buna karşılık UNDP tarafından oluşturulan tablo ve istatistikler yardımı ile daha gerçekçi bir endeks oluşturulabilir ve daha tutarlı bir sıralama yapılabilir.

Böyle bir endeks gerçekçi olarak bu tablolar yardımı ile Kişi başına gelir endeksi (GDPX), Kadınlar dahil gelir endeksi (GDI) ve Kadınların güçlendirilmesi endeksi (GEM) kombinasyonu olarak alınabilir. Böyle bir kombinasyonun geometrik ortalama (aritmetik değil) ile gerçekleştirilmesi daha gerçekçi olacaktır. Geometrik ortalamalar sayıların büyüklüklerine ve farklılıklarına daha az hassastır. 

Yeni endeks HDTX : İnsani Gelişme Toplam Endeksi;

GDEMX= KAREKOK (GDIX*GEMX) ; GDI ve GEM endekslerinin geometrik ortalaması

HDTX = KAREKOK (GDEMX* GDPX)  GDPX ve GDEMX endekslerinin geometrik ortalaması.

İnsani Toplam Gelişme Endeksi HDTX (UNDP parametrelerinden derlenmiş olarak ve UNDP yaklaşımına göre); kadın-erkek ayırımını da hesaba katarak ülkelerin insani gelişmişlik sıralamasına daha gerçekçi bir şekil vermektedir. Burada kullandığımız teknik GEMX değerleri sıfırdan farklı olanları sıfır veya bu istatistikleri olmayanların önüne getirmektedir. Gerçek bir gelişme endeksi bundan farklı olabilir biz burada sadece UNDP verilerinin olması gerektiği gibi değerlendirilmesini amaçladık.

EYLEM (HDTX) ve UNDP (HDIX) endekslerinin karşılaştırıldığı tabloda ilk sıradaki ülkelerin çok fazla etkilenmediği fakat olmaları gereken yerde olmayan ülkelerin daha tutarlı bir pozisyona sahip olduğu görülebilmektedir.

Bu tablodan açıkça görülebilmektedir ki UNDP kadın/erkek ayrışımı uygularsa Türkiye sırası 71 ve Kadınların ekonomik-politik katılımını uygularsa sıra 63 olmaktadır. Bunların katılmayışı Türkiye'nin sırasını UNDP endeksinde 85 e geriletmektedir. EYLEM formülasyonu bu sırayı daha gerçekçi ve tutarlı olan 56 düzeyine getirmektedir. Bu işlemler tamamen UNDP verileri üzerinde uygulanmış sisteme yeni bir şey katılmamıştır. Daha gerçekçi bir endeks daha bilimsel bir istatistik-matematik yaklaşımla ve kendisine "insani gelişim" gibi duyarlı bir isim yakıştırılmadan oluşturulabilir.
 

Bu çalışma ile UNDP İnsani Gelişme Raporu ile verilen endeksleme ve sıralama sisteminin ne kadar tutarsız ve gereksiz olduğunu gösterebildiğimizi umuyoruz. Raporun basına tanıtıldığı basın bildirisinde , rapor hakkındaki tutarsız ve çelişkili açıklamalar da ilginçtir:

ABOUT THIS REPORT : Every year since 1990, the United Nations Development Programme (UNDP) has commisioned the Human Development Report (www.undp.org/hdro/) by an independent team of of experts to explore major issues of global concern. A worldwide advisory network of leaders in academia, government and civil society contribute, data, ideas, and best practices to support the analysis and proposals published in the report. The concept of human development looks beyond per capita income, human resource development and basic neeeds as a measure of human progress and development. The HDR argues that the development is ultimatekly a process of enlarging people's choices not just raising incomes.

BU RAPOR HAKKINDA : 1990 dan bu yana her yıl, Birleşmiş Milletler Gelişme Programı (UNDP) küresel kapsamdaki öneli konuları ele alan, bağımsız uzmanlardan oluşmuş bir takıma destek verdi. Akademik, hükümet ve sivil toplum liderlerinin oluşturduğu uluslararası bir danışmanlık şebekesi, bu raporda ileri sürülen analiz ve önerileri destekleyen veri, düşünce ve en iyi uygulama örnekleri ile katkılarda bulundular. İnsani gelişme kavramı, insanca ilerleme ve gelişme ölçüsü olarak kişi başına gelir, insan kaynakları gelişimi ve temel ihtiyaçların sağlanması gibi olguların çok ilerisinde görülmektedir. HDR raporu, gelişmenin nihai olarak insan tercihlerinin genişletilmesi olduğunu sadece bir gelir arttırılması olmadığını savunmaktadır.

Bildirinin başında 173 ülkenin sıralanmasını hiç tereddütsüz ballandıra ballandıra açıkladıktan sonra sondaki bu açıklama, raporu hazırlayanların akıllarının karışık olduğunu, yaptıkları işe inanmadıklarını ve içlerinin rahat olmadığını ortaya koymaktadır. İnsani gelişmenin sadece ekonomik bir olay olmadığını savunacaksınız ve sonra Türkiye'yi şeriatçı totaliter ülkelerin gerisinde göstermekten utanç duymayacaksınız. Üniversite 1.-2. sınıf öğrencilerini sınıfta bırakacak yanlış bir endeksin uluslararası uzmanlar gurubu tarafından geliştirildiğini ileri süreceksiniz. Yaptığınız bu çalışma ülkelerin uluslararası itibarını ve kredibilitesini etkileyecek. Bütün bu gözlemler "İnsani Gelişme Raporu" projesinin kasıtsız olamayacak kadar çelişkiler ve tutarsızlıklar ile yüklü olduğunu ortaya koymaktadır.

Türkiye ile ilgili sıralama çalışmaları sadece UNDP raporlarında değil, başka uluslararası rekabet gücü çalışmalarında da anlamsız ve tutarsız sonuçlar vermektedir. Bunlar üzerindeki çalışmalarımız sürmektedir. Sonuçları en kısa sürede duyuracağız.