Türkiye ile AB arasında Yaşanan adaylık-üyelik sürecinin  ortaya koyduğu gerçek, Kopenhag Kriterlerinin Türkiye dışındaki aday ülkelere için sadece bir "yol haritası" olduğu, Türkiye için ise aşılması olanaksız bir "politik engel" olduğudur. Türkiye AB stratejisyenlerinin istediği gibi ulusal uniter yapısını bozup federatif bir sisteme dönüşmedikçe ve AB nin sadece ikinci (belki de üçüncü) sınıf bir yanaşması olduğunu kabul etmedikçe bu engeli aşamayacaktır. Bu gerçeği kavramak için Kopenhag Kriterleri olarak bilinen dayatmaların ne olduğunu, yapısını ve kapsamını yakından irdelemek gerekmektedir.  Türkiye 2002 İlerleme Raporu bu konu ile ilgilenenlere standart bir referans dökümanı sağlamaktadır. Raporun başlıkları Kopenhag Kriterleridir.

Kopenhag Kriterleri siyasi, ekonomik ve topluluk mevzuatının (Acquis) benimsenmesi olmak üzere
üç grupta toplanmıştır.

POLİTİK KRİTER	Demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve azınlıklara saygı gösterilmesini ve korunmasını garanti eden kurumların varlığı,
EKONOMİK KRİTER	İşleyen bir pazar ekonomisinin varlığının yanısıra Birlik içindeki piyasa güçleri ve rekabet baskısına karşı koyma kapasitesine sahip olunması
TOPLULUK MEVZUATININ (ACQUIS) BENİMSENMESİ	Siyasi, ekonomik ve parasal birliğin amaçlarına uyma dahil olmak üzere üyelik yükümlülüklerini üstlenme kabiliyetine sahip olunması

Avrupa Birliği üyesi olmak isteyen aday ülkeler politik, ekonomik ve hukuki yapılarını bu kriterlere göre yeniden düzenleyeceklerdir. Bir aday ülke Birliğe kendisi olarak değil, Birliğin olmasını uygun gördüğü bir yapıya sahip olarak katılabilir.

AB internet sitesi genişleme modülünde yaptığımız araştırmalar Kopenhag Kriterlerinin müzakerelere başlamak için değil, üyeliğe kabul için gerekli olduğunu göstermektedir. Türkiye için bu kriterler müzakerelere başlamanın gerekçesi olarak kullanılmaktadır ve bu uygulama yalnızca Türkiye için ileri sürülmektedir. Bunun nedenleri kriterlerin gerçek yapısını ve amacını belirginleştirdiğimizde anlaşılır hale gelecektir. Ulus-devlet refleksleri güçlü olan Türkiye bu kriterlerin amacı olan asimilasyona direniş göstermektedir.

Bir anlamda ülkelerin politik ve ekonomik gelişmişliğini Avrupa standartlarına göre ölçekleyen bu kriterlerin gerçekleşip gerçekleşmediğini bir AB organı olan AB Komisyonu belirleyecektir. Bu ise Komisyona ulus-devletler üstü bir otorite kazandırmaktadır. Türkiye ile AB ilişkileri geleneksel uluslararası kurallara göre değil, kerameti ve otoritesi kendinden menkul bir uluslararası kuruluş (AB) organı (Komisyon) tarafından belirlenmektedir. Yakından bakıldığında bütün bu süreç, ulus-devletlere özel egemenlik ve bağımsızlık ilkelerinin sulandırılarak değerden düşürülmesi ve ulus-devletlerin ikinci sınıf hukuki varlıklar durumuna düşürülmesi olarak görülmektedir. Kopenhag kriterleri tarihte ikinci bir örneği güç bulunabilecek bir Kapitülasyon örneği oluşturmaktadır. Ulus-devletlerin uluslararası hukuk ve egemenlik anlayışı ile çatışan bu tür bir asimetrik ve aşağılayıcı ilişkiye girmeye razı olmalarını anlamak güçtür.

Burada verilen sadece kriterlerin genel özellikleridir. Bu kriterlerin herhangi bir ülkeye uygulanması 150 sayfa civarında bir rapor gerektirmektedir. Hiç bir objektif metriğe sahip olmayan bu kriterlere uymak veya uymamak tamamen Avrupa Birliği Komisyonu tarafından ülkenin nasıl değerlendirildiği ile ilgilidir. Mevcut durumda 13 aday ülke içinde bu kriterleri sağlayamayan tek ülke Türkiye olarak görülmektedir. Sosyalist sistemden yeni çıkmış bütün Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri, demokrasi ve serbest pazar sistemi öngören bu kriterleri  bir anda (1997 yılında) sağlama durumuna geçerken, 80 yıllık parlamenter demokrasi ve pazar ekonomisi Türkiye için kriterlerin sağlanmadığı ileri sürülmektedir. 1999 Helsinki Zirvesinde, "Türkiye diğer aday ülkelerle eşit koşullarda değerlendirilecek bir aday ülke" olarak ilan edilmiştir. Buna karşılık diğer aday ülkeler bu tarihte, hiç te eşit olmayan koşul ve ölçeklerde, Kopenhag Kriterlerini gerçekleştirdikleri gerekçesi ile müzakerelere başlamış durumdadırlar. Liberal anayasasını 1997 yılında benimsemiş olan Polonya yine aynı yılda politik kriterleri gerçekleştirdiği gerekçesi ile müzakere tarihi almıştır. AB Komisyonu, İnsan haklarının güvencesinin ve istikrarlı  Demokratik kurumlarının varlığını, hukukun üstünlüğünü bir ülkenin o yıl çıkmış anayasasından şıp diye anlayabilmekte fakat bu yeteneği Türkiye için çalışmamaktadır. Azınlıkların korunması bir politik kriter olduğu buna karşılık en son ilerleme raporlarında bütün adaylar için azınlık haklarının ihlali görüldüğü halde bu durum üyeliğe kabullerini engellememektedir. Baltık ülkelerinde yüzde kırk civarındaki Rus azınlığın dil sınavları ile medeni haklarından mahrum edilmesi Komisyona göre müzakereler engel oluşturmaz. Türkiye Cumhuriyeti ise vatandaşlık hakları açısından eşit kabul edilen insanlarını etnik, dilsel, dini ve mezhepsel azınlıklara ayrıştırmaya zorlanmaktadır.

Şimdi bu kriterleri biraz daha ayrıntıları ile inceleyelim.

I. POLİTİK KRİTERLER

AB’ne girmeye aday ülkeler;

	İstikrarlı ve kurumsallaşmış bir demokrasinin var olması,
	Hukuk devleti ve hukukun üstünlüğü,
	İnsan haklarına saygı,
	Azınlıkların korunması

gibi dört ana kriter açısından değerlendirmeye alınacaktır.

Genel olarak;

Ülkenin çok partili bir demokratik sistemle yönetiliyor olması, hukukun üstünlüğüne saygı, idam cezasının olmaması, azınlıklara ilişkin herhangi bir ayrımcılığın bulunmaması, ırk ayrımcılığının olmaması, kadınlara karşı her türlü ayrımcılığın yasaklanmış olması, Avrupa Konseyi İnsan Hakları Sözleşmesinin tüm maddeleri ile çekincesiz kabul edilmiş olması, Avrupa Konseyi Çocuk Hakları Sözleşmesinin kabul edilmiş olması gibi özellikler dikkate alınmaktadır.

Ancak, bu ilkelerin varlığı tek başına yeterli olmamakta, aynı zamanda kesintisiz uygulanıyor olması gerekmektedir. 

Türkiye İçin Ekstra Koşullar : Güçlendirilmiş Politik Diyalog

Yukarıda verilen politik koşullar Türkiye dışındaki ülkeler için geçerlidir. Türkiye için ekstra koşullar gerekmektedir ve bu koşullar "Güçlendirilmiş Politik Diyalog" gibi masum bir başlık altında verilmektedir.

Bunlar;

	. Kıbrıs
	. Sınır sorunlarının barışçı çözümü
	. Milli Güvenlik Kurulu

başlıkları altında verilir ve Türkiye için düzenlenen gelişme raporlarında politik kriterlerin sağlanıp sağlanmadığı konusunda tayin edici rol oynarlar.

II. EKONOMİK KRİTERLER

Kopenhag Zirve sonuçlarına göre, ekonomi alanında işlevsel bir piyasa ekonomisinin varlığı kadar, AB içindeki piyasa güçleri ve rekabet baskısı ile başedebilme kapasitesi de aranmaktadır. 

   a. Etkin bir piyasa ekonomisi için; 

	. Arz-talep dengesinin piyasa güçlerinin bağımsız bir şekilde karşılıklı etkileşimi ile kurulmuş olması,
	. Ticaret kadar fiyatların da liberal olması, piyasaya giriş (yeni firma açılması) ve çıkış (iflaslar) için engellerin bulunmaması,
	. Mülkiyet haklarını (fikri ve sınai mülkiyet) içeren düzenlemeleri kapsayan yasal bir sistemin olması ve bu yasalar ile düzenlemelerin icra edilebilmesi,
	. Fiyat istikrarını içeren bir ekonomik istikrara ulaşılmış olması ve sürdürülebilir dış dengenin varlığı,
	. Ekonomik politikaların gerekleri hakkında geniş bir fikir birliğinin olması,
	. Mali sektörün, tasarrufları üretim yatırımlarına yönlendirebilecek kadar iyi gelişmiş olması gerekmektedir

   b. AB içinde rekabet edebilme kapasitesinin sağlanması için;

	. Öngörülebilir ve istikrarlı bir ortamda karar alabilen ekonomik kurumların makro ekonomik istikrarının olması ve bununla beraber işlevsel bir piyasa ekonomisinin varlığı,
	. Alt yapı, eğitim ve araştırmayı içeren yeterli miktarda fiziki ve beşeri sermayenin olması,
	. Firmaların teknolojiye uyum sağlama kapasitesinin bulunması gerekmektedir.

Bu çerçevede rekabet edebilme derecesinin göstergeleri olarak, birliğe girişten önce birlik ile o ülke arasında belirli bir ticaret ortaklığının olması ve ülke ekonomisinde küçük firmaların oranı sayılmaktadır. 

III. TOPLULUK MÜKTESEBATINA (ACQUIS) UYUM KRİTERİ : KAPİTÜLASYONLAR

Masum bir görünüm altında verilen fakat etkisi olarak en sakıncalı kriter budur. Genel olarak "Avrupa Mevzuatına Uyum" olarak görülür ve pek fazla önemsenmez. Bir çok durumda kendisinden bahsedilmez bile. Gerçekte Avrupa Birliği hukuk sisteminin ve politikalarının üstünlüğünü kayıtsız şartsız kabul etme kriteridir. Masum bir ambalaj içinde talep edilen "Genel Kapitülasyonlar" kriteridir. Özet olarak aşağıdaki gibi verilmektedir.

   a. AB’nin siyasi birlik ile ekonomik ve parasal birlik hedeflerini kabul etmek:  (egemenlik ve bağımsızlık haklarından vazgeçmek)

Birliğin “Ortak Dış Politika ve Güvenlik” politikasına etkin bir katılım için aday ülkelerin buna hazır olması gerekmektedir. (Ortak dış politika ve Güvenlik konularında Birlik ile uyum sağlamak bağımsız bir devlet olarak varlığını sürdürmekten vazgeçmek anlamına gelir)

Ekonomik ve Parasal Birlik konusunda ise, merkez bankasının bağımsızlığı, ekonomik politikaların koordinasyonu, İstikrar ve Büyüme Paktına katılım, merkez bankasının kamu sektörü açıklarını finanse etmesinin yasaklanması gibi konularda üye ülkelerin aldıkları kararlara katılmak gerekmektedir. (Bu da ekonomik bağımsızlıktan vazgeçmek olduğunu göre aday ülke küresel sistemdem bağımsız bir devlet olmaktan sıkılmış olmalıdır.)

   b. AB’nin aldığı kararlara ve uyguladığı yasalara uyum sağlamak:

	. Gümrük Birliği, malların serbest dolaşımı, sermayenin serbest dolaşımı gibi ortaklık anlaşmaların da belirtilen şartlara uyum sağlaması,
	. Tek pazara geçişi gerektiren Topluluk müktesebatına (Acquis) uyum sağlanması,
	. Topluluğun tarım, iletişim ve bilgi teknolojileri, çevre, ulaşım, enerji, taşımacılık, tüketici hakları, adalet ve içişleri, işgücü ve sosyal haklar, eğitim ve gençlik, vergilendirme, istatistik, bölgesel politikalar, genel dış ve güvenlik politikası gibi alanlardaki her türlü düzenlemesine uyum sağlanması.

Bu tabloda verilen kalemler, Birlik tarafından aday ülkelerden talep edilen kapitülasyonların sadece özetlenmiş bir görünümüdür. Bunların genel hali aday ülkeler için hazırlanan gelişme raporlarında görülen şekli ile aşağıdaki tabloda verildiği gibidir. Bu tablo incelendiğinde aday ülkelerin birliğe dahil olmadan önce 29 stratejik alanda altyapı ve mevzuatını AB nin talep ettiği reçeteye göre radikal bir şekilde değiştirmesi beklenmektedir. Burada uygulanan strateji egemenliğin sistematik bir şekilde fiilen devredilmesidir. Bunun parlamenter mekanizma ve süreçler ile gerçekleştiriliyor görünümü verilmesine özen gösterilmektedir. Gerçekte bütün parlamentolar değişimin karmaşıklığı karşısında mantığını kavramaktan uzak kalmakta ve bunları bir tür rasyonelleşme ve reform atılımları olarak algılamaktadırlar.

Katılım Ortaklığı Belgeleri

Aday ülkelere Kopenhag kriterlerini nasıl ve hangi önceliklere göre gerçekleştirecekleri konusunda bir yol haritası düzenlenmekte (Katılım Ortaklığı Belgesi) ve ülkelerden bu öncelikleri sıkı sıkıya uygulamaları beklenmektedir. Türkiye'nin Katılım Ortaklığı Belgesi kısa dönem önceliklerinde diğerlerinden farklı olarak Kıbrıs ve sınır sorunlarının çözümü ile ilgili "Geliştirilmiş Politik Diyalog" öncelikleri de bulunmaktadır.

12-13 Aralık 1997 tarihlerinde gerçekleştirilen Lüksemburg Zirvesinde AB Konseyi, Komisyon’nun “Gündem 2000” raporu doğrultusunda demokratikleşme ve liberalleşme yönünde önemli yol almış olan Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Macaristan, Polonya, Slovenya, Romanya, Bulgaristan, Litvanya, Letonya, Estonya ve Kıbrıs’ın tam üyelik için aday ülkeler olduğunu ilan etmiştir. Aday ülkeler arasında yer almayan Türkiye’nin ise sadece tam üyeliğe ehil olduğu teyit edilmiştir.

Yine aynı Zirve’nin sonuç bildirgesinde, Kopenhag kriterlerini yerine getirme düzeylerine göre söz konusu ülkeler üç temel kategoriye ayrılmıştır.

Birinci kategoriyi oluşturan, Macaristan, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Slovenya ve Kıbrıs’ın özellikle Kopenhag siyasi kriterini önemli ölçüde yerine getirdikleri (Kıbrıs da mı?) ve ekonomik kriterlere uyum yolunda hızlı adımlar attıkları belirtilerek, bu ülkelerle 1998 yılı içinde tam üyelik müzakerelerinin başlatılmasına karar verilmiştir. Ancak Kıbrıs, ilk grup içinde yer almakla birlikte durumu siyasi sorun ipoteği altında olduğundan birinci grup içinde bir alt grubu oluşturmaktadır. "Siyasi sorun ipoteği altında olmak" ne hikmetse Kopenhag Kriterlerini zedelememektedir(!).

Tam üye adaylıkları kabul edilmekle birlikte, Kopenhag kriterlerine uyum açısından ilk gruba göre daha geri bir aşamada bulunan Slovakya, Romanya, Bulgaristan, Litvanya, Letonya ve 10 Eylül 1998 tarihinde tam üyelik başvurusunda bulunan Malta ise ikinci kategoriyi oluşturmaktadır. Lüksemburg Zirvesinde, bu ülkelerle tam üyelik müzakerelerinin daha ileri bir tarihte başlatılmasına karar verilmiştir.

Söz konusu Zirvede adaylığı kabul edilmeyen, ancak daha sonra 10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi kararları ile AB üyeliğine aday olan Türkiye ise üçüncü kategori içinde yer almaktadır. AB Komisyonu bu zirve için yayaınladığı düzenli izleme raporu doğrultusunda Helsinki Zirvesinde, Kopenhag kriterlerini yerine getirdiği kabul edilen ve ekonomik kriterlere uymak için gerekli tedbirleri almaya hazır görülen Bulgaristan, Litvanya, Letonya, Malta, Romanya ve Slovakya ile tam üyelik müzakerelerinin 2000 yılında başlatılmasına karar verilmiş ve müzakereler açılmıştır. (Birinci grup aday ülkelerle müzakereler 1998 yılında başlatılmıştı).

AB, 2002 yılı sonundan itibaren yeni üye devletleri kabul etmeye hazır olacağını açıklamıştır. 12. Aralık. 2002 tarihinde Danimarka dönem başkanlığında Kopenhag şehrinde gerçekleştirilen zirvede Türkiye dışında on ülkenin 2004 yılında, Bulgaristan ve Romanya'nın ise 2007 yılında Birliğe üye olarak kabul edilecekleri açıklanmıştır. Türkiye ise yeteri düzeyde kapitüle olmadığı (Kıbrıs, sınır sorunları ve Milli Güvenlik Kurulu konularında) gerekçesi ile 2004 yılı sonunda durumunun yeniden gözden geçirileceği kararı alınmıştır. Böylece adaylığı onaylanan, ancak tam üyelik müzakerelerine başlanmayan ve ne zaman başlatılacağı da belirlenmemiş tek ülke olarak Türkiye kalmıştır.

Kriterlerin uygulanmasında tutarsızlık örnekleri

AB resmi internet sitesi Genişleme modülünde Kopenhag Kriterlerini tanımlayan bölümden aldığımız aşağıdaki örnekler, kriterlerin uygulanmasının ne kadar objektif kurallardan uzak ve keyfi olduğunu ortaya koymaktadır. Bazı ülkelere tanınan opsiyonlar özellikle dikkati çekmektedir.

• Letonya tarafından gerçekleştirilen özel gelişmeye göre "şayet değişim momentumu muhafaza edilebilirse gelecek yıl Letonya'nın ekonomik kriterleri gerçekleştireceğini onaylamak, ve 1999 sonundan önce müzakerelere başlamak  mümkün olacaktır."

• Önemli ölçüde bir gelişme Lİtvanya için de gözlenmiştir. Ancak "ek önlemler gereklidir ve bazı yeni kararlar, komisyon Kopenhag kriterlerinin sağlandığını ve müzakerelerin açılmasını önermeden önce test edilmelidir."

• Seçimlerden sonra Slovakya'da oluşan yeni durum , kurumlarının düzenli, kararlı ve demokratik çalışacağının teyit edilmesi koşulu ile müzakerelerin açılmasına olanak sağlayacaktır. Müzakerelerin açılmasından önce Slovakya'nın ekonomik durumu düzelteceğinin ve işlemelerinde daha fazla şeffaflık getireceğinin teyit edilmesi de gerekli olacaktır."

• "Bulgaristan makro ekonomik dengelerde büyük ölçüde ilerleme sağladı ve uygulanmakta olan reformlar, uluslarası rekabet gücünün artmasına yardımcı oluyor."

• "Romanya 1997 Komisyon Görüşlerinden bu yana önemli bir ilerleme sağlayamadı ve ekonomik durumu endişelenmek için nedenler oluşturuyor. Reformları hızlandırmak ve Romanya'yı tekrar yörüngesine oturtmak için, AB ve uluslararası toplumun destekleri ile sürekli bir çaba gerekmektedir"

Bu kusurlar ve sorunlar ilgili ülkeler ile müzakerelere başlamak için herhangi bir engel oluşturmamıştır. Her rapor döneminde Türkiye dışındaki aday ülkeler kriterleri sağlıyor fakat Türkiye 1987 yılından bu güne bütün hızlı ve güçlü atılımlarına rağmen kriterleri sağlamayı başaramıyor. Gerçekte sorun açıktır. Türkiye kendisine özel "Güçlendirilmiş Politik diyalog" başlığı altındaki, Kıbrıs, sınır sorunları ve Milli Güvenlik Kurulu ve belki de Ermeni Soykırımı ithamları konularında Birliğin beklentilerini gerçekleştirmediği sürece bu kriterleri sağlamayacaktır.

Bütün bu süreçte görülebileceği gibi Kopenhag Kriterleri sadece Türkiye'nin durumunu etkileyen, diğer aday ülkeler için ciddi bir engel oluşturmayan sadece Komisyon'un takdirine bağlı ve aday ülkelerin AB beklentileri doğrultusunda biçimlendirilmesini sağlayan formüllerdir. Türkiye dışındaki aday ülkeler kriterleri sağlasın veya sağlamasın müzakereleri sürdürmüşler ve 2002 Aralık ayında belli bir takvime bağlı olarak üyeliğe kabul edilmişlerdir.  Bunlarla ilgili son ilerleme raporları hala politik, ekonomik bir çok alanda kriterleri sağlamaktan çok uzak olduklarını açıkça ortay koymaktadır.

Yaşanan sürecin ortaya koyduğu gerçek Kopenhag Kriterlerinin Türkiye dışındaki aday ülkelere için sadece bir "yol haritası" olduğu, Türkiye için ise aşılması olanaksız bir "politik engel" olduğudur. Türkiye AB stratejisyenlerinin istediği gibi ulusal uniter yapısını bozup federal bir sisteme dönüşmedikçe ve AB nin sadece ikinci sınıf bir yanaşması olduğunu kabul etmedikçe bu engeli aşamayacaktır.

Parlamentolar devre dışı bırakılıyor

Bu formüllerin uygulanması "Avrupa Anlaşmaları" adı verilen ve aday ülkenin paramento kontrolünü devre dışı bırakan bir uluslararası hukuk sistematiği ile gerçekleştirilmektedir. Türkiye'nin AB ile ilişkilerini 1963 Ankara Anlaşması düzenlemektedir ve sadece bu analaşma Türkiye Büyük Millet Meclisi onayına sunulmuştur. Geriye kalan bütün ilişkiler bu anlaşma ile oluşturulan Parlamento dışı organlar tarafından yürütülmektedir.

Bu çalışmanın gösterdiği gibi Avrupa Birliği üyeliğine aday ülkeler için geçerli olan "Kopenhag Kriterleri" , bir kaç satırla açıklanabilecek basit kurallar değildir. Aday ülkenin bütün politik, ekonomik ve hukuki alt yapısının Avrupa Birliği öncelik ve tasarımlarına göre radikal bir şekilde değiştirilmesini öngörmektedir. Bir anlamda kısa dönemde ve kamuoyundan gizli yapılan bir "sosyal mühendislik" çalışması olarak değerlendirilebilir. Kopenhag Kriterleri ile bir ülke, Avrupa Birliği için bir açık pazar haline dönüştürülmekte ve bütün kendini koruma olanakları yok edilmektedir. Kriterlerin uygulanma süreci yakından incelendiğinde, bunun bir tür egemenlik ve bağımsızlık ilkelerinin yok edilmesi olduğu görülebilir. Burada amaç rasyonel bir uluslararası ortaklık kurmak değil, aday ülkeyi yakın bir gelecekte kurulacak olan "Avrupa Birleşik Devletleri" (ismi böyle olmasa da) imparatorluğunun sadık ve korunmasız bir eyaleti haline dönüştürmektir. Bu yargıya katılmayacak olanlar AB resmi internet sitesinde verilen gelişme stratejisi dökümanlarına ve ilerleme raporlarına kendileri göz atabilirler.

Türkiye 2002 İlerleme Raporu Türkçesi (AB Komisyonu Türkiye Temsilciliği)

AB Komisyonu Internet Sitesi Genişleme Menuleri
Genişleme	http://europa.eu.int/comm/enlargement/index_en.html
Strateji 2002	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/index.htm
Strateji 2001	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2001/index.htm
Temel Dökümanlar	http://europa.eu.int/comm/enlargement/docs/index.htm
Aday Ülke	Müracaat Tarihi	İlerleme Raporu
Türkiye	14.04.1987	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/tu_en.pdf
Kıbrıs	03.07.1990	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/cy_en.pdf
Bulgaristan	14.12.1995	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/bu_en.pdf
Estonya	24.11.1995	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/ee_en.pdf
Macaristan	31.03.1994	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/hu_en.pdf
Letonya	13.10.1995	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/lt_en.pdf
Litvanya	08.12.1995	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/lv_en.pdf
Malta	16.07.1990	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/ml_en.pdf
Polonya	05.04.1994	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/pl_en.pdf
Romanya	22.06.1995	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/ro_en.pdf
Slovenya	10.06.1996	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/si_en.pdf
Slovakya	27.06.1995	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/sk_en.pdf
Cek Cumh.	17.01.1996	http://europa.eu.int/comm/enlargement/report2002/cz_en.pdf