Giriş

1990’lı yılların başında Sovyetler Birliği’nin dağılması ve Doğu Avrupa’daki rejimlerin yıkılması ile birlikte Merkezi ve Doğu Avrupa Ülkeleri (MDAÜ), bugünlerde onuncu yılını doldurmakta olan devletçi ekonomiden pazar ekonomisine geçiş sürecini yaşamaya başlamışlardır. Bu sürecin başlarında yaşanan sıkıntılar, yerini yavaş yavaş yeniden yapılanmanın getirdiği siyasi ve ekonomik reformların hayata geçirilmesi dönemine bırakırken, Avrupa Birliği (AB) de tarihten gelen bağları ve coğrafi yakınlıkları nedeniyle komşularında yaşanan gelişmelere seyirci kalmamış ve geçen 10 yıllık dönem içinde  bu ülkelerle gerek ticari ve ekonomik gerekse siyasi anlamda bir yakınlaşma içerisine girmiştir.

Bu süre zarfında  AB, öncelikle MDAÜ’nün demokratikleşme ve liberal ekonomiye geçiş sürecini destekleyici nitelikte işbirliği yöntemleri oluşturarak söz konusu ülkeler için teknik-mali yardım programlarını (PHARE) yürürlüğe koymuştur. Daha sonra MDAÜ ile ilişkileri daha sağlam temellere oturtmak üzere bu ülkelerle tercihli ticari ilişkileri esas alan “Avrupa Anlaşmaları”nı akdetmiş böylece; AB, 1995 yılından itibaren MDAÜ’nün başlıca ticari partneri haline gelmiştir.

1989 yılında Berlin duvarının yıkılmasından itibaren Almanya’nın öncülüğünde başlayan MDAÜ’lere doğru genişleme stratejisi, AB’nin dış politikasının en önemli parçası halini almıştır. Gerek siyasi gerekse sosyo-ekonomik olarak tek başlarına istikrar ve refahı yakalayamayacaklarının bilincinde olan MDAÜ de AB’ye kayıtsız kalmamışlar ve 1994 yılından itibaren AB’ye tam üyelik başvurusunda bulunmaya başlamışlardır.

Aralık 1997 tarihinde gerçekleştirilen Lüksemburg Zirvesi’nin ardından ise yeni üye devlet adaylarının (MDAÜ) isimlerinin resmiyet kazandığı görülmüştür. Bugün için MDAÜ’lerin yanı sıra Türkiye, Kıbrıs ve Malta’nın da tam üyeliklerinin gerçekleşmesi durumunda, 28 ülkenin dahil olduğu AB oluşumunun 21. yüzyılın en büyük siyasi ve ekonomik entegrasyon hareketine dönüşmesi beklenmektedir. Ancak, gerek AB açısından gerekse katılımcılar açısından genişleme süreci, önemli teknik, ekonomik ve siyasi sorunları da beraberinde getirecektir.

Bu bağlamda, özellikle “Gündem 2000” raporu, Lüksemburg, Cardiff ve Helsinki Zirveleri sonuç bildirgeleri ile Avrupa Komisyonu tarafından 13 aday ülke için hazırlanan yıllık değerlendirme raporları, genişlemenin yarınına ve genişleme sürecinde Türkiye’nin konumuna ışık tutmaktadır.

Altılar Avrupasından Onbeşler Avrupasına

AB’nin üç büyük (Fransa, Almanya, İtalya) ve üç küçük (Belçika, Hollanda, Lüksemburg) ülkesinin başlattığı entegrasyon süreci, uzun süre (1952-1972) kendi içinde kısıtlı bir bölgeselleşme hareketi olarak götürülmüştür. Bu sürecin sonunda bazı sorunlarla birlikte AB, dört başarılı genişleme gerçekleştirerek 15 üyeli bir birlik haline dönüşmüştür.

Genişlemeler:

1973 Danimarka, İrlanda ve İngiltere

1981 Yunanistan

1986 Portekiz ve İspanya

1995 Avusturya, Finlandiya ve İsveç

AB’nin geçmişteki genişleme tecrübeleri sonucunda şu temel stratejiler oluşturulmuştur;

·Toplulukla tam üyelik müzakeresi yapıyor olmak, yeni bir topluluk kurmak ya da yeni bir Topluluk müktesebatı oluşturmak anlamına gelmemektedir.

·Topluluğa katılmayı amaçlayan ülke, “a priori” (kayıtsız-şartsız) olarak Topluluk müktesebatını kabul eder.

·Söz konusu devletle müzakere edilecek konu, bu müktesebata hangi sürelerde uyum sağlayacağını belirlemekle sınırlıdır.

·Aday ülkelerle yapılan müzakereler sonunda oluşturulan “Katılma Anlaşmaları” Topluluğun primer (birincil) kaynağı olarak kabul edilmektedir.

·AB açısından “Katılma Antlaşmaları” yeni üyeler kendi yükümlülüklerini yerine getirdiği ölçüde bu ülkelere haklar tanıyan anlaşmalar olarak nitelendirilmektedir.

Her genişlemede AB, sadece dış şeklini değil, aynı zamanda içinde barındırdığı politika alanları hakkındaki fikirleri, Avrupa'da gücün yeniden dağılımını ve AB ile Üye Devletler arasındaki yetki paylaşımını da değiştirmiştir. Ancak, Danimarka, İrlanda ve Birleşik Krallığın üye olmalarını içeren en önceki genişlemeyi uygulamak göreceli olanak daha kolay gerçekleşmiştir. Bunun nedeni ise o dönemde AT'nin kendisinin bile henüz tam anlamıyla gümrük birliğini uygulayamamış olması, tarım ve yalnız Birleşik krallık ile geliştirilmeye çalışılan balıkçılık politikası dışında Topluluk içinde çok az ortak politika uygulanmıştır. Ekonomi içinde yer alan birimler açısından en önemli husus ise AET'nin staridardizsyonla ilgili teknik kurumları olan CEN (Avrupa Standardizasyon komitesi) ve CENELEC (Avrupa Elektroteknik Standardizasyon komitesi)'in çalışmaları olmuştur.

AT'ye Yunanistan'ın üye olduğu 1980'lenin başlarında ise AT politikaları çevre ve Avrupa dış politikasının ilk mekanizması olan ve Avrupa Siyasi İşbirliği olarak adlandırılan alana kadar genişlemiştir. Ancak AT'ye üye olmayı planlayan ülke sayısının giderek çoğalması beklentileri, Üye Ülkeleri yeni ülkelerin katılımından önce AT'nin anayasal yapısını değiştirme fikrini yeniden düşünmeye yöneltmiştir. Bunun sonucu olanak da AT, İspanya ve Portekiz'i üye olarak alıp 12'ler Avrupası olmadan önce, o zamanki on ülke Avrupa Tek Senedi üzeninde anlaşmış ve en önemli hedefi Tek Pazar oluşturma filmi olan Avrupa Tek Senedi ile birlikte AT yapısı ve politikaları önemli ölçüde değiştirilmiştir.

AT'nin bu önemli gayreti başarılı da olmuştur. AT, 1992 yılı sonunda, mallaen, sermayenin ve hizmetlerin tam olarak serbest dolaşımının sağlandığı Avrupa çapında bir tek pazar olmayı hedeflemiştir. İşçilerin serbest dolaşımı hakkında ise AT, ulusal düzeyde hala üstü kapalı olarak uygulanan kısıtlamaların açılması konusunda diplomaların karşılıklı olarak tanınması, profesyonel niteliklerin eşitliği sorunları gibi hususlarda cesur adımlar atmıştır. Bu adımlar ile AT dünyada en büyük tek pazar ve ekonomik anlamda da global aktör olma seviyesine yükselmiştir. Bu AT içindeki tüm ekonomik aktörlerin yararına olmuştur. AB'nin diğer Üye Ülkelerinden artarak gelen rekabet baskısı ile savaşmak zorunda kalan şirketler, müşteri tabanlarını önemli ölçüde artırmayı başarmış ve global rekabette manevra alanlarını genişletmiştir. Burada AT'nin Avrupa şirketlerini bugün sözü edilen küreselleşmenin etkilerine hazırladığını söylemek adil bir yaklaşım olacaktır.

Ancak Tek Pazar, Avrupa Tek Senedi'nde bir kalem darbesi ile gerçekleşen bir oluşum değildir. Aslında Avrupa Tek Senedi, Tek Pazar'ın oluşturulabilmesini sağlayacak anayasal yolları hazırlamış, pek çok alanda karar alınmasında konsey'de geçerli olan oybirliğini sağlama zorunluluğunu ortadan kaldırmış ve böylece Avrupa komisyonu'nun Üye Ülkeler karşısındaki rolunu güçlendirmiştir. Bunun karşılığı olarak da Tek Pazar'ın işleyişi için şart olan alanlarda karar alınması kolaylaşmış ve bu da ulaşım, mallar için ortak standardizasyon, kimyasal madde üretimi, rekabet, sermaye akımı ile ilgili kurallar oluşturulması konusundaki hukuki işlemlerin artmasına sebep olmuştur. AB tüzük ve yönergeleri (AB hukukunun iki önemli hukuki işlem tipi) kabul edilmiş ve bunlar, geç de olsa, tüm üye ülkelerde uygulanması zorunlu olan hukuki gerçeği değiştirmiştir. Bu hukuki ve siyasi gelişimin ardından AT hukukunun kulliyati artmıştır (Bugün yaklaşık 100.000 sayfa).

Yeni Katılım Stratejisi ve PHARE Programı

Başlangıçtan itibaren AT ile Merkez ve Doğu Avrupa Ülkeleri arasındaki ilişkiler her iki taraf açısından da gerçekçi olmayan beklenti ve beklenmedik gerçekler yüzünden yüksek seviyede karışıklıklar içeren bir ilişki biçimi olmuştur. AB sosyo-ekonomik anlamda hayali bir model olarak nitelendirilmiş ve tüm Merkez ve Doğu Avrupa ülkelerinin jeopolitik ilgi alanı haline gelmiştir. Ancak bu ülkelerin üyelikleri AB içinde önemli siyasi, ekonomik ve sosyal problemlere sebep olacaktı. Bu nedenle de AB'nin kendi perspektifinde bu ülkelerin yakın gelecekte AB'ye üye olmaları tartışma konusu dahi olamazdı. Avusturya ve İsveç'in üyeliklerinde yaşanan AB sistemine bir kaç yıl içinde uyum sağlama konusu ise Merkez ve Doğu Avrupa ülkeleri için mümkün değildi.

PHARE ilk önce G24 zirvelerinde kullanılan bir kısaltmadır. 14-16 Temmuz 1989'da Paris'te yapılan 16. G7 zirvesinde, Avrupa Konseyi G24'un Polonya ve Macaristan'daki değişim süreçleri için sağladığı mali yardımın koordinasyonu ile görevlendirilmiştir. kısaltmanın açılımı Pologne et Hongrie Assistance pour la Restructuration Economique'dir. Avrupa komisyonu Konuyu kabul etmiş ve bunu isminden de anlaşılacağı gibi Polonya ve Macaristan'a acil destek sağlayacak bir mekanizma ile doldurmaya karar vermiştir. Öncelikle bu iki ülkeyi kapsayan PHARE programı, daha sonra AB ile Avrupa Anlaşması olan tüm ülkeleri, Arnavutluk, Bosna-Hersek ve Hirvatistan'i da içine alacak şekilde genişletilmiştir.

PHARE programı ilk dönemlerinde AB ile Merkez ve Doğu Avrupa ülkeleri arasındaki ilişkilerden bağımsız olarak gelişmiştir. PHARE Programı, 1990 ve 1991 yıllarında, yıllarca süren zorlu tecridin arkasından tekrar Avrupa ekonomileri ve toplumlar ile birleşme çabasındaki Merkez ve Doğu Avrupa Ülkeleri, özellikle de Visegrad ülkelerinin yaşadığı zorluklara karşı acil bir tepki olarak görülmüştür. Ancak daha sonra bu ülkelerde herşeyin biraz daha yerli yerine oturması sonucunda PHARE Programı, Avrupa Anlaşmaları ile şekillenen AB'nin bu ülkelerle geliştirdiği ekonomik ve siyasi ilişki inisiyatifi ile birarada yürütülmeye başlanmıştır. 1993'den önce yaşanan gelişme daha çok komisyon'un çabalarıyla mümkün olmuştur. 1993 yılında ise değişim için esas önemli destek doğrudan kopenhag'da gerçekleştirilen ve genişlemenin AB'nin gündemi ve amacı olduğunun teyit edildiği Avrupa Konseyi'nden gelmiştir. Bu gelişme PHARE programının daha da geliştirilmesinin istendiğini gösteren ilk siyasi mesaj olmuştur.

PHARE programının reformu açısından ikinci önemli gelişme ise Polonya ve Macaristan ile yapılan Avrupa Anlaşmalarının yürürlüğe girmesidir. Avrupa Anlaşmalarının 97. maddesi PHARE programını Avrupa Yatırım Bankası tarafından verilen krediler ile birlikte AB'nin Visegrad ülkelerinde uyguladığı temel mali araçlar olarak tarif etmektedir. Tüm bu gelişmeler ışığında 1994 yılı boyunca komisyon PHARE programının yapısını tekrar gözden geçirmiştir. Bunun sonucunda da PHARE piyasa ekonomisine geçişte kullanılan bir araç olmaktan çıkıp daha geniş kapsamda iktisadi değişim, siyasi modernizasyon ve demokratik reform konularında destek sağlayan bir araç haline gelmiştir.

Bu genel strateji, Aralık 1994'teki Essen Avrupa Konseyi'nde de içtenlikle onaylanmış ve PHARE programı katılım öncesi stratejinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Bu şekilde PHARE AB'nin katılım öncesi stratejisinin merkezindeki politika ve en önemli mali araç olmuştur. Katılım öncesi strateji, AB ile Merkez ve Doğu Avrupa Ülkeleri(6) arasındaki ekonomik ve siyasi ilişkiler çerçevesinde PHARE'in gelecekteki konumunu açıkça ortaya koyan ilk girişim olması açısından da önemlidir. Genelde ise katılım öncesi strateji, Merkez ve Doğu Avrupa Ülkelerinin AB'ye üyelik amaçlarını nasıl gerçekleştireceğini gösteren bir yol haritası ortaya koymuştur. Yine Merkez ve Doğu Avrupa Ülkelerinin AB piyasalarına tam olarak girebilme amacının gerçekleşmesi açısından önemli olan bir husus, aday ülkelerin AB'nin Tek Pazarı'na kademeli olarak entegrasyonunun sağlanmasıdır. Bunun da;

· Altyapıların geliştirilmesi ile entegrasyonun,

· Merkez ve Doğu Avrupa Ülkeleri arasında bölgesel işbirliğinin,

· Çevre,

· Adalet ve içişleri,

konularında işbirliğinin teşvik edilmesi ile mümkün olabileceği kararlaştırılmıştır.

1993 yılının Haziran ayı içinde Danimarka’nın dönem başkanlığında gerçekleştirilen Kopenhag Zirvesi’nde, AB’ye tam üye olmak isteyen adaylar için yeni kriterler belirlenmiş ve bu kriterler aracılığı ile AB kendi kimliğini yeniden tanımlamıştır.

Kopenhag Kriterleri ve Gündem 2000

Ancak aday ülkelerin AB'ye katılım isteklerini teknik programlar ve işbirliği yardımları ile önlemeye çalışma girişimleri sonuçsuz kalmıştır. Katılım konusundaki isteklerin artması, AB'yi olabilecek yeni katılımların gerçekleşmesi konusunda açık beyanatlar vermeye zorlamış, Haziran 1993'de Kopenhag Avrupa Konseyi Zirvesi'nde AB aşağıdaki açıklamayı gerçekleştirmiştir:

"AB üyesi olmak isteyen Merkez ve Doğu Avrupa ülkeleri (ortak ülkeler) AB üyesi olacaklardır. Katılım, ülkenin ekonomik ve siyasi koşulları yerine getirerek üyelik sorumluluklarını karşılayabildiği an gerçekleşecektir. "

Üç ana başlık altında toplanan ve adayların tam üye olmaları için uymaları zorunlu olan kriterler şunlardır;

· demokrasiyi, hukukun üstünlüğünü, insan haklarını ve azınlık haklarına saygı ve korumayı garanti eden kurumların istikrarın sağlamış olmasını,

· işleyen bir piyasa ekonomisine ve Birliğin rekabetçi baskısına ve piyasa güçlerine dayanma kapasitesini ve

· siyasi, ekonomik ve parasal birlik hedeflerine bağlılık dahil, üyelik yükümlülüklerini üslenme yeteneğine sahip olmasını gerektirmektedir.

Kopenhag AB Konseyi ayrıca, AB'nin hem Birlik hem aday ülkelerin genel çıkarı açısından önemli olan Avrupa entegrasyonu hızını devam ettirirken, yeni üyeleri özümseyebilme kapasitesinin ne olacağı konusu üzerinde de durmuştur. Aralık 1995'deki Madrid AB Konseyi ise listeye yeni bir konu eklemiştir. Buna göre Merkez ve Doğu Avrupa Ülkelerinin AB'ye uyumlu bir şekilde üye olabilmeleri özellikle onların idari yapılarını düzenlemelerine bağlıdır.

Gündem 2000 ve katılım süreci

AB'nin genişlemeyi engelleyici politikasının Merkez ve Doğu Avrupa ülkelerini ve AB'yi genişlemeye hazırlama politikasına dönüşmesi, önemli bir kilometre taşı olmuştur.

16 Temmuz 1997'de Avrupa Komisyonu Avrupa siyasi tartışmalarına yeni sözcükler katmıştır: Gündem 2000 ve katılım süreci. Gündem 2000 Avrupa Komisyonu'nun AB'nin aday ülkeler ile ilişkilerini ne şekilde geliştireceği, genişlemenin üzerinde yaratacağı etkiler ile nasıl başa çıkacağı gibi önemli sorular üzerine yapmış olduğu en geniş kapsamlı analizdir.

Toplam 12 dökümandan oluşan Gündem 2000'in içerdiği metinlerden ikisi `Daha Güçlü ve Geniş Avrupa' (Gündem 2000-Cilt I) ve `Avrupa Birliği'nin Genişlemesi-Meydan Okuma' (Gündem 2000-Cilt II) adlı dökümanlardır. Diğer 10 tanesi ise komisyon'un her aday ülkenin AB üyeliği için uygunluğunu inceleyen raporlarından oluşmuştur.

Görüş bildirirken komisyon, Gündem 2000'in açıklandığıi tarihte hiçbir aday ülkenin Kopenhag AB Konseyi'nde açıklanan katılım kriterlerini tam olarak yerine getiremediğinin altını çizmiştir. Bu durumda komisyon'un cevaplaması gereken soru, aday ülkelerden bu kriterleri orta vadede yerine getirebilecek olanların var olup olmadığıi şeklinde olmuştur. Komisyon 10 Merkez ve Doğu Avrupa Ülkesinden beşi (Çek Cumhuriyeti, Estonya, Macaristan, Polonya ve Slovenya) ile katılım müzakerelerinin başlamasını tavsiye etmiştir. Komisyon'un diğer beş aday ülke konusundaki görüşü ise olumsuz olmuştur. Komisyon bu ülkelerin orta vadede dahi kriterleri yerine getiremeyeceklerine kanaat getirmiş ve müzakerelerin daha ileri bir tarihte başlamasını tavsiye etmiştir.

Komisyon tarafından önerilen ve daha sonra Lüksemburg Avrupa Konseyi'nde kabul edilen güçlendirilmiş katılım öncesi strateji ise, AB'nin aday ülkelere karşı sahip olduğu önceki pozisyonunu önemli ölçüde değiştirmiştir. Aralık 1997'deki Lüksemburg Avrupa Konseyi kararından günümüze kadar da AB, aday ülkeler ile arasında yeni, karmaşık ve ayrıntılı politika araçları oluşturmuştur.

Genel olarak güçlendirilmiş katılım öncesi strateji yukarıda açıklanmış olan katılım amaçlı PHARE programı ile mali yardım için iki yeni yapısal aracı içermektedir. Bunlardan ilki ISPA (Katılım için Altyapı Programı)'dır. Komisyon'un Bölgeler Politikasından sorumlu Genel Müdürlüğü tarafından idare edilen ISPA, AB'nin en yoksul dört Üye Ülkesindeki altyapı ve çevre politikalarında yatırımın desteklenmesi için ortaya koyulan uyum fonlarına benzer şekilde oluşturulmuştur. İkinci Program ise SAPARD (Tarım ve Kırsal Yapılanma içi Yapısal Uyum Programı) olarak adlandırılan programdır. Bu program ile büyük ve yetersiz altyapılara sahip olan aday ülkelerin AB'ye katılımdan sonra özellikle de kırsal alanlarda İç Pazar gereklerine uyumunun sağlanması amaçlanmaktadir.

AB, aday ülkelerden yalnızca Katılım Ortaklığı Belgesi'ndeki önerileri yerine getirmesini değil aynı zamanda aday ülkelerin Topluluk muktesebatina uyumlarını gösteren bir dökümanı, kendi Ulusal Programların hazırlayarak Katılım Ortaklığı Belgesi'ne bir karşılık vermelerini beklemektedir. 1997'den bu yana tüm aday ülkeler katılım Ortaklığı Belgelerine karşı bu dökümanı hazırlamış ve çeşitli aralıklarla da gözden geçirmişlerdir. Ulusal Program, yapısı itibari ile kapsamlı olarak AB muktesebatının (tüzük, yönerge, karar) politika alanına göre sıralamasını yaparak, aday ülkenin bunu ulusal hukuka aktarım zamanlamasını içeren bir metindir. Bu konudaki prosedür aday ülkenin iç hukuk yapısına göre farklılık göstermekle birlikte, genellikle Program aday ülkelerin hükümetleri tarafından hazırlanmakta ve tartışılmak üzere Parlamento'ya sunulmaktadir. Avrupa Komisyonu da içeriğini incelemekte ve zamanlamasını inceleyerek, bu konularda hem Düzenli Rapor aracılığıyla hem de doğrudan hükümete görüşünü bildirmektedir.

Katılım öncesi stratejinin değişik unsurlarının birbirieriyle çok fazla içiçe olmasi ve birbirlerini etkilemesi gerçeğinden hareketle stratejinin ana hatlarını bir tablo üzerinde göstermekte yarar vardır.

“Yeni Katılım Stratejisi” nin başlıca araçları

Avrupa Anlaşmaları

MDAÜ-AB arasında 1992-1996 yılları arasında imzalanarak yürürlüğe giren “Avrupa Anlaşmaları”, taraflar arasında ticareti serbestleştirmek ve geliştirmek, ekonomik, sosyal, kültürel, ve mali işbirliğini sağlamak, MDAÜ’lerin demokrasi ve piyasa ekonomisine geçişine yardımcı olmak ve bu ülkelerin aşamalı olarak AB’ye entegre olabilmelerinin alt yapısını tesis etmek amacıyla düzenlenmiş olan “Ortaklık Anlaşmaları”dır.

“Avrupa Anlaşmaları”nın içerdiği konular aşağıdaki başlıklar halinde özetlenebilir;

-Siyasi diyalog,

-Malların serbest dolaşımı,

-İşgücünün serbest dolaşımı, yerleşme hakkı ve hizmet arzı,

-Sermayenin serbest dolaşımı,

-Ödemeler dengesi,

-Rekabet politikası, tarım politikası ve diğer ortak politikalar,

-Mevzuatın yakınlaştırılması,

-Ekonomik, kültürel ve mali işbirliği,

-Ortaklık organları,

-Nihai amaç ve hükümler.

Bu açıdan bakıldığında AB-Türkiye arasında imzalanan Ankara Anlaşması ile Gümrük Birliği Anlaşması’nın Avrupa Anlaşmaları ile eşdeğer olduğu belirtilmektedir.

Katılım Ortaklığı

Katılım öncesi stratejisinin başlıca araçlarından biridir. Aday ülkenin tam üyeliğe hazırlanmak için yerine getirmesi gereken temel kısa ve orta vadeli öncelikleri ortaya koyan ve bu önceliklere destek olmak için AB’nin vereceği mali yardımları ve bu yardımların koşullarını gösteren, aday ülke ile AB’nin ortaklaşa hazırladıkları kapsamlı bir metindir. Katılım ortaklıkları zamanla değiştirilebilmekte olup, kamu oyuna açıktır.

Bu bağlamda katılım Ortaklığı, geniş anlamda katılım sürecinin değilse bile katılım öncesi stratejinin kilit aracıdır. Aday ülkeler hakkında komisyon tarafından önerilen ilk katılım Ortaklığı Belgeleri 30 Mart 1998'de Bakanlar Konseyi tarafından kabul edilmiştir ve o zamandan beri de bir kez yenilenmiştir. Ancak bunu yenileri takip edecektir.

Katılım Ortaklığı AB tarafından hazırlanan tek taraflı bir dökümandır ve bir ülkeye mali yardımın nasıl yapıldığı ve AB'nin bu para yardımı ile o aday ülkeden siyasi, ekonomik, hukuki ve idari anlamda hangi reformları yapmasını beklediğini içermektedir. Her katılım Ortaklığı Belgesi'nde AB'nin Kopenhag kriterlerini yerine getiremeyen ülkelere yaptığı yardımı geri çekebileceği hükmü yer almaktadır. Belge tüm Kopenhag kriterlerini içeren kısa, orta vadeli öncelikleri sıralamaktadır. Kısa vadeli öncelikler genellikle çok açık ve kesin terimler kullanılarak belirtilmekte ve aday ülkeden bunları en çok bir yıl içinde yerine getirmesi beklenmektedir. Orta vadeli öncelikler ise daha uzun süreli amaçları içererek, daha genel hatlari ile belirtilmekte ve üç yıl gibi bir süre zarfında yerine getirilmesi beklenmektedir. Ancak, orta vadeli öncelikler konusundaki çalışmaların da hemen başlatılması gerekmektedir. Çünkü orta vadeli öncelikler itelikleri gereği gerçekleştirilmesi daha uzun süren çalışmalardır.

Katılım Ortaklığıi Belgesi bir yanda 100.000 sayfalık muktesebata uyum gösterme savaşı veren ve bu anlamda hangi hukuki ve idari reformlarm öncelikle uygulanması konusunda tereddüte düşen aday ülkeye yardımcı olurken, bir yandan da aday ülkelerdeki reform sürecini ölçen bir sistem oluşturmaktadır. Komisyon'un öncelikleri yerine getirip getirmeme konusunda aday ülkeleri sürekli izlemesi yıllık olarak hazırlanan Düzenli Raporlarda kendini göstermektedir.

Ulusal Program (Accession Partnership)

AB’nin teknik yardımıyla aday ülke tarafından hazırlanan müktesebata uyumda atılacak adımların ve diğer katılım önceliklerinin uygulanmaya sokulma sırasını ve bu uygulamalar için öngörülen kurumsal ve mali gereksinimler ile uyum takvimini gösteren kapsamlı bir faaliyet planıdır.

Tarama (screening)-Müktesebatın Analitik İncelenmesi

Uyum sürecinde ve tam üyelik müzakereleri esnasında Topluluk müktesebatını daha iyi anlayarak ortaya çıkabilecek problemleri belirlemek ve çözmek, bu şekilde süreci hızlandırmak amacıyla, AB komisyonu teknik servisleri ile aday ülke kamu yönetimi yetkilileri arasında mevzuatların 31 ana başlık (Ek 2) altında incelenmesi için kurulan bir diyalog mekanizmasıdır.

Tam Üyelik Sürecinde İzlenen Yol

AB Komisyonu, yeni katılım stratejisi kapsamında, genişleme sürecine yeni bir ivme kazandırmak ve bu süreci mümkün olduğunca hızlı bir şekilde ileri götürebilmek için;

·Üyelik hazırlıklarında, orta vadede (1-5 yıl arası) üyelik koşullarını yerine getirebilmek için yeterli ilerleme kaydetmiş ülkelerle,

·Kopenhag politik kriterlerini karşılayan tüm aday ülkelerle,

tam üyelik müzakerelerinin başlatılmasını, AB Konseyine tavsiye etmektedir.

Komisyon, aday ülkelerin politik, ekonomik ve diğer kriterleri yerine getirmede ne ölçüde ilerlediğini Düzenli İlerleme Raporları ile belirlemekte ve önerilerini Konsey’e sunmaktadır. Komisyon, bu raporların hazırlanması esnasında Tarama Raporları (Screening Report), Avrupa Anlaşmaları, Katılım Ortaklıkları ve Müktesebatın benimsenmesi için Ulusal Programlar gibi bütün izleme araçlarını etkin bir şekilde kullanmakta ve bunlar arasında irtibat kurmaktadır.

Konsey, Komisyonun Düzenli İlerleme Raporlarını inceleyerek aday ülkelerle tam üyelik müzakerelerin başlanması, sürdürülmesi ya da tam üyeliğe kabul edilmesi konularında nihai kararları almaktadır.

Tam üyelik yolunda izlenen bu yöntem AB ve katılımcılar için şu avantajları beraberinde getirmektedir;

·Sağlanmış olan genel ilerlemenin objektif olarak değerlendirilmesi,

·Farklılaştırma ilkesinin tüm aday ülkelere objektif olarak uygulanmasını sağlaması (buna göre, her ülke tam üyelik yolunda Kopenhag kriterlerini yerine getirme durumlarına ve uyum sürecindeki hızlarına göre farklı ilerleyecektir),

·Müzakere ve hazırlık süreci arasında paralellik sağlayarak, katılım anlaşmalarının onaylanmama riskinin azaltılması.

AB’nin Beşinci Genişlemesi

12-13 Aralık 1997 tarihlerinde gerçekleştirilen Lüksemburg Zirvesinde AB Konseyi, Komisyon’nun “Gündem 2000” raporu doğrultusunda demokratikleşme ve liberalleşme yönünde önemli yol almış olan Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Macaristan, Polonya, Slovenya, Romanya, Bulgaristan, Litvanya, Letonya, Estonya ve Kıbrıs’ın tam üyelik için aday ülkeler olduğunu ilan etmiştir. Aday ülkeler arasında yer almayan Türkiye’nin ise sadece tam üyeliğe ehil olduğu teyit edilmiştir.

Yine aynı Zirve’nin sonuç bildirgesinde, Kopenhag kriterlerini yerine getirme düzeylerine göre söz konusu ülkeler üç temel kategoriye ayrılmıştır.

Birinci kategoriyi oluşturan, Macaristan, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Slovenya ve Kıbrıs’ın özellikle Kopenhag siyasi kriterini önemli ölçüde yerine getirdikleri ve ekonomik kriterlere uyum yolunda hızlı adımlar attıkları belirtilerek, bu ülkelerle 1998 yılı içinde tam üyelik müzakerelerinin başlatılmasına karar verilmiştir. Ancak Kıbrıs, ilk grup içinde yer almakla birlikte durumu siyasi sorun ipoteği altında olduğundan birinci grup içinde bir alt grubu oluşturmaktadır.

Tam üye adaylıkları kabul edilmekle birlikte, Kopenhag kriterlerine uyum açısından ilk gruba göre daha geri bir aşamada bulunan Slovakya, Romanya, Bulgaristan, Litvanya, Letonya ve 10 Eylül 1998 tarihinde tam üyelik başvurusunda bulunan Malta ise ikinci kategoriyi oluşturmaktadır. Lüksemburg Zirvesinde, bu ülkelerle tam üyelik müzakerelerinin daha ileri bir tarihte başlatılmasına karar verilmiştir.

Söz konusu Zirvede adaylığı kabul edilmeyen, ancak daha sonra 10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi kararları ile AB üyeliğine aday olan Türkiye ise üçüncü kategori içinde yer almaktadır.

AB, 2002 yılı sonundan itibaren yeni üye devletleri kabul etmeye hazır olacağını açıklamıştır.

AB Komisyonu’nun en son yayınladığı düzenli izleme raporu doğrultusunda Helsinki Zirvesinde, Kopenhag kriterlerini yerine getirdiği kabul edilen ve ekonomik kriterlere uymak için gerekli tedbirleri almaya hazır görülen Bulgaristan, Litvanya, Letonya, Malta, Romanya ve Slovakya ile tam üyelik müzakerelerinin 2000 yılında başlatılmasına karar verilmiş ve müzakereler açılmıştır. (Birinci grup aday ülkelerle müzakereler 1998 yılında başlatılmıştı). Böylece adaylığı onaylanan, ancak tam üyelik müzakerelerine başlanmayan ve ne zaman başlatılacağı da belirlenmemiş tek ülke olarak Türkiye kalmıştır.

Genişlemenin AB’ye Etkileri

Merkezi ve Doğu Avrupa Ülkelerinin AB’ye katılmaları gerek AB gerekse yeni üye olacak ülkeler açısından çok büyük bir fırsat yaratacaktır. Genişlemenin en büyük getirisi Avrupa’ya gelecek barış ve güven ortamından kaynaklanacak siyasi faydalar olarak belirtilmektedir. Ekonomik alanda ise, yeni üyelerin düşük ekonomik gelişme düzeyleri ve oturmamış pazar ekonomilerinin neden olduğu problemlere rağmen önemli avantajları da beraberinde getirmesi beklenmektedir.

Genişleme, AB’nin heterojenliğini arttıracak bir gelişmedir. Ancak bu farklılığın doğru şekilde algılanması ve yönlendirilmesi halinde ortak Avrupa kültürü ve kimliğinin daha da zenginleşmesine yol açacağı ifade edilmektedir.

Temel amaç, genişlemenin Roma Antlaşmasında belirtilen “Avrupa Modeli”nin güçlenmesine ve gelişmesine katkıda bulunmasıdır.

Söz konusu “Avrupa Modeli” tüm topluluklar tarafından paylaşılan ortak değerlerin bulunduğu, piyasa güçleri tarafından desteklenen açık ekonomi temeline dayalı demokratik özelliklerin benimsendiği, yüksek düzeyde bir iç dayanışma ve tutarlılığın oluşturulduğu bir “Avrupa Birliği Modeli”dir.

Genişlemenin etkilerini değerlendirmek oldukça zor ve kompleks bir meseledir. Genişlemede, doğrudan ve dolaylı etkileri olan çok sayıda önemli faktörden kaynaklanan büyük belirsizlikler bulunmaktadır.

Genişlemenin yaratacağı temel etki, AB’nin hali hazırda yürüttüğü Ekonomik ve Parasal Birliğin başarısına bağlı olarak ortaya çıkacaktır.

Bunun dışında genişleme sürecinde üye ülkelerin ekonomik performansları, dışsal faktörler (uluslararası siyasi ve ekonomik çevre), Topluluğun yeni kurumsal anlaşmaları uygulamaya sokması, Topluluğun gelecekte uygulayacağı ortak tarım politikası, yapısal politikaları, ortak dış ve güvenlik politikası, içişleri ve adalet alanındaki politikaların ortak politika haline getirilmesi gibi unsurlar gerek gelişmenin kendisinin gerekse yaratacağı etkilerin belirleyicisi olacaktır.

*

(*) : AB Komisyonu Ekonomik ve Mali İşler Genel Müdürlüğü (DGII) Mart 2000 verileri.

Kopenhag Kriterleri Açısından MDAÜ

*

*

*

*

*

*

*

MDAÜ Dışındaki Tam Üye Adayları

...

(*) İrlanda’nın 31.7.1961, Danimarka’nın 9.8.1961, İngiltere’nin 10.8.1961 ve Norveç’in 30.4.1962 tarihlerinde Topluluğa yaptıkları ilk katılma müracaatları reddedilmiştir.

(**) Norveç’in Katılma Anlaşması Eylül 1972’de gerçekleştirilen referandum sonucunda, % 53.5 olumsuz oyla reddedilmiştir.

(***) AT-Yunanistan Ortaklık Anlaşması 9.7.1961 tarihinde imzalanmış ve 1.11.1962 tarihinde yürürlüğe girmiştir.